Bosphorus News Jeopolitik Masası
Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Mekke Paktı personel görevlendirmeleri ve karargah aşamasına ilerlerken Türkiye'nin Suudi Arabistan'ın belirli teknik askeri ihtiyaçlarını karşılayabileceğini söyledi. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan da S-400, İran bağlantılı bankacılık ve havacılık kararları ile Kıbrıs dosyasının öne çıktığı BM haftası için New York'a gidiyor.
Körfez Güvenliği
Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, 7 Ağustos'ta Suudi Arabistan ve Pakistan ile imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması'ndaki ortak savunma hükmüne işaret ederek Türkiye'nin Suudi Arabistan'ın belirli teknik askeri ihtiyaçlarını karşılamasında sorun görmediğini söyledi.
Fidan, anlaşmanın kurumsallaşmasında sıradaki aşamanın personel görevlendirmeleri ile karargahın kurulması olduğunu belirtti. Paktın yalnızca kağıt üzerinde kaldığı yönündeki eleştirileri reddeden Fidan, Suudi Arabistan'ın ABD-İran çatışmasının içine çekilmemesi gerektiğini de söyledi.
Açıklamalar, Suudi hava savunmasının Riyad'ı hedef alan bir Husi balistik füzesini önlediği saatlerin ardından geldi. Husiler başkent ile diğer Suudi noktalarına füze ve insansız hava aracı saldırıları düzenlediklerini, Yanbu'daki Aramco tesislerini de hedef aldıklarını açıkladı. King Khalid Uluslararası Havalimanı yakınındaki Aramco markalı bir yakıt deposunda çıkan yangın söndürüldü. Suudi makamları Yanbu, Taif, Farasan ve diğer bölgelere yönelik saldırı girişimlerinin de önlendiğini bildirdi.
Birleşmiş Milletler (BM) Güvenlik Konseyi Husi saldırılarını kınadı, Suudi Arabistan'ın uluslararası hukuk çerçevesindeki meşru müdafaa hakkını teyit etti ve 2216 sayılı karar kapsamındaki silah ambargosunun uygulanması çağrısını yineledi.
Mekke Paktı henüz Türkiye Büyük Millet Meclisine (TBMM) sunulmadı ve Türkiye açısından onay sürecini tamamlamadı.
Türkiye Piyasaları
Türkiye'de piyasa krizinin merkezindeki 131 yatırım fonu tasfiye edilirken, düşük fiili dolaşımlı hisselerdeki fiyatlama sorunu MSCI'nın aylar önce yaptığı uyarıları yeniden gündeme taşıdı.
Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), düşük fiili dolaşıma sahip hisselerde açıklanamayan fiyat hareketlerinin 2025'in sonlarından itibaren görüldüğünü bildirdi. İş Bankası ve Ziraat Bankası tarafından yürütülen tasfiye süreci üç aya kadar uzayabiliyor ve MSCI'nın bir sonraki gözden geçirmesine kadar devam edebilir. Fon krizi MSCI'nın haziran ayında işaret ettiği fiyatlama sorununu görünür hale getirirken, yatırımcı varlıklarının dondurulup kademeli tasfiyeye alınması fonlara güven ve tasarrufların altın ile dövize kayma ihtimalini de gündeme taşıdı.
Türkiye-ABD Savunma
Fidan, Ankara ile Washington'ın S-400 sorununu çözmek ve ABD'nin Hasımlarıyla Yaptırımlar Yoluyla Mücadele Yasası (CAATSA) kapsamındaki yaptırımların kaldırılmasını sağlamak için "yaratıcı fikirler" üzerinde çalıştığını söyledi.
Üzerinde çalışılan seçeneklerin ayrıntısını açıklamadı. ABD, Türkiye'nin Rus yapımı S-400 hava savunma sistemi satın alması nedeniyle 2020'de CAATSA yaptırımları uyguladı; Türkiye'nin F-35 programına katılımını da sona erdirdi. Fidan, yaptırımların Türk savunma sanayisinin önünde engel oluşturmaya devam ettiğini söyledi.
Açıklama, CAATSA ve S-400 dosyasını Erdoğan'ın ABD Başkanı Donald Trump ile New York'ta yapması beklenen görüşmenin hemen öncesinde yeniden ikili gündemin üst sıralarına taşıdı.
Diplomasi
Erdoğan, BM 81. Genel Kurulu için 20-23 Eylül tarihleri arasında ABD'de olacak ve 22 Eylül'de Genel Kurula hitap edecek. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, Erdoğan'ın BM Genel Sekreteri António Guterres ile devlet ve hükümet başkanlarıyla görüşmeler yapacağını açıkladı. ABD'nin Ankara Büyükelçisi Tom Barrack, Erdoğan ile Trump'ın New York'ta görüşeceğini söyledi; görüşmenin tarihi ve ayrıntılı gündemi henüz açıklanmadı.
Ziyaretin hemen öncesinde İran bağlantılı bankacılık ve havacılık alanında peş peşe kararlar geldi. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK), Bank Mellat'ın İstanbul'daki faaliyet iznini 18 Eylül'de iptal etti. Mahan Air'ın Türkiye seferleri 21 Eylül'den itibaren askıya alınacak. ABD Hazine Bakanlığı Yabancı Varlıklar Kontrol Ofisinin (OFAC) Golden Global Yatırım Bankasına ilişkin belirli işlemlerin sonlandırılmasına izin veren lisansının süresi ise 19 Eylül'de doldu.
Bank Mellat, Mahan Air ve Golden Global adımlarının oluşturduğu takvim, Erdoğan-Trump görüşmesinin hemen öncesine denk geliyor. Türk ve ABD makamları kararların görüşme nedeniyle alındığını söylemedi.
BM'de Rusya ve Çin, İran yaptırımlarının uygulanmasını bağımsız olarak izleyen uzman panelinin görev süresinin uzatılmasına yönelik ABD destekli karar tasarısını veto etti. Tasarı 11 lehte oy alırken Pakistan ve Somali çekimser kaldı. Panelin mevcut görev süresi 26 Eylül'de sona eriyor.
Karadeniz
Türkiye, sivil gemilere yönelik saldırıların karşılıklı olarak durdurulmasına ilişkin önerisine Rusya ve Ukrayna'dan yanıt aldı, ancak Fidan iki tarafın taleplerini uzlaştırmanın zor olduğunu söyledi.
"İki taraftan da cevap aldık" diyen Fidan, Ankara'nın ilk önceliğinin Karadeniz limanlarından tahıl akışının sürmesi olduğunu belirtti. Türkiye'nin girişimi, Yunanistan Dışişleri Bakanı George Gerapetritis'in Karadeniz'de tahıl sevkiyatındaki bozulmanın gıda fiyatlarını yükseltebileceği uyarısıyla aynı döneme denk geliyor. Karadeniz'deki saldırılar artık hem gıda arzını hem de Ankara'nın ticari gemi trafiğini koruyacak bir düzenleme arayışını etkiliyor.
Londra'daki Joint War Committee, ticari gemilere yönelik saldırıların artması üzerine yüksek risk bildirim alanını Karadeniz'in tamamına genişletti. Türkiye, Bulgaristan, Romanya ve Gürcistan karasularındaki seferler bildirim zorunluluğunun dışında tutulurken savaş riski sigorta primleri yükseldi.
Kıbrıs
Kıbrıslı Rum lider Nikos Christodoulides ile Kıbrıslı Türk lider Tufan Erhürman, güven artırıcı önlemler, müzakere metodolojisi ve özlü konularda anlaşmaya varmadan New York haftasına giriyor.
Christodoulides, 17 Eylül'deki görüşmede üç alanı kapsayan 19 madde sunduğunu açıkladı. Paket kamuoyuna açıklanmadı. Taraflar ayrıca Guterres'in ilerleme istediği yedi başlık konusunda farklı açıklamalar yapmayı sürdürüyor. Kıbrıslı Rum tarafı yedi başlığın tamamını kabul ettiğini söylerken Erhürman, Kıbrıslı Türk tarafının altı maddede hazır olduğunu ve geçiş noktalarının açık kaldığını belirtiyor.
Erhürman, görüşmenin ardından üç müzakere alanının hiçbirinde anlaşma sağlanmadığını ve yeni bir 5+1 toplantısının koşullarının henüz oluşmadığını söyledi. New York'ta ortak bir 3+1 veya 5+1 toplantısı planlanmış değil.
Girne açıklarında batan Filo Jet'te can kaybı 15'e yükselirken 13 kişi kayıp. Enkaz 554 metre derinlikte bulunuyor ve sefer veri kaydedicisi henüz çıkarılamadı.
Kıbrıs Enerji
Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz, Türkiye'nin Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'ne (KKTC) uzanması planlanan doğal gaz boru hattı ile ayrı fiber altyapı projesini Kıbrıslı Rum tarafının itirazlarına rağmen sürdüreceğini söyledi.
Doğal gaz projesi Anamur ile Teknecik arasında yaklaşık 101 kilometrelik iki paralel boru hattı öngörüyor. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, sistemin çift yönlü tasarlanacağını ve gazın iki yönde de taşınabileceğini açıklamıştı.
Kıbrıs Cumhuriyeti hükümeti projeye egemenlik ve deniz yetki alanları gerekçesiyle itiraz ediyor ve konuyu BM'ye taşıdı. Çift yönlü tasarım, ileride Kıbrıs gazının Türkiye sistemine bağlanmasına teknik imkan sağlayabilir, ancak bu güzergaha bağlanmış bir açık deniz sahası veya gaz tedarik anlaşması henüz açıklanmadı. Yılmaz, fiber projesinin de devam edeceğini söyledi.
Askeri Hareketlilik
Türkiye'nin Denizkurdu-I/2026 tatbikatı 20 Eylül'de Karadeniz, Marmara Denizi, Ege Denizi ve Doğu Akdeniz'de eş zamanlı olarak başladı ve 25 Eylül'e kadar sürecek. Milli Savunma Bakanlığının resmi duyurusuna göre Deniz, Kara ve Hava Kuvvetleri ile Sahil Güvenlik unsurları tatbikata katılıyor.
Tatbikat, Ege'de siyasi söylemin yeniden sertleştiği bir dönemde yapılıyor. Fidan, Türkiye'nin gayri askeri statüde olduğunu değerlendirdiği adaların silahlandırılmasını kabul etmediğini, Türk Silahlı Kuvvetleri ile Sahil Güvenliğin bölgede hassas durumda olduğunu söyledi. Yunan basını Fidan'ın "çılgınca" bir adımdan kaçınılması yönündeki sözlerini tehdit olarak yorumladı. Yunanistan ise adaların hukuki statüsüne ilişkin Türkiye'nin yorumuna karşı çıkıyor.
Tartışmanın bir başka ayağında 51. Komando Tugayının Söke'ye taşınması yeniden gündemde. Resmi tarihler, taşınma kararının Yunanistan Başbakanı Kyriakos Mitsotakis'in Meis olarak da bilinen Kastellorizo ve çevresindeki adacıklara eylül ayında yaptığı ziyaretten aylar önce alındığını gösteriyor.
Irak-Türkiye Enerji
Irak, Hürmüz çevresindeki savaşın Basra Körfezi'ndeki ana ihracat kanalını sınırlaması üzerine Ceyhan üzerinden sevkiyatı artırmak için güney sahalarından çıkarılan petrolü tankerlerle Kerkük'teki depolama tesislerine taşımaya başladı.
KAR Group, 13 Eylül'de başlayan iki günlük pilot uygulamada 209 tankerle 6 milyon litreden fazla, yaklaşık 38 bin varil ham petrol taşıdı. Petrol Kerkük'te boşaltıldıktan sonra Ceyhan'a bağlı kuzey ihracat sistemine aktarılıyor.
Kuzey hattındaki ihracat günlük yaklaşık 200 bin varil seviyesinde. İran savaşından önce bu miktar yaklaşık 250 bin varildi. Güney Irak'taki tanker ve yükleme kapasitesinin sınırlı olması, geçici güzergahın kısa vadede ne kadar büyütülebileceğini sınırlıyor.
Hürmüz
Hürmüz Boğazı'ndaki emtia gemisi trafiği, bazı sıvılaştırılmış doğal gaz gemilerinin yeniden görünmesine rağmen yakın dönem ortalamasının oldukça altında kalıyor.
Kpler'in öncü verilerine göre perşembe günü boğazdan dört emtia gemisi geçti. Son 10 günlük ortalama 16 gemiydi. Bazı gemiler Otomatik Tanımlama Sistemi (AIS) cihazlarını kapatarak seyrettiği için görünür trafik gerçek geçişlerin tamamını kapsamıyor.
Aksama ihracatçıları alternatif güzergahlara yöneltiyor. Irak Ceyhan yönüne ilave akış denemesi yaparken Fidan, bölgesel çatışmanın ekonomik maliyetinin artık kolaylıkla tolere edilebilir seviyenin üzerine çıktığını söyledi.
Suudi Savunma
ABD Dışişleri Bakanlığı, Suudi Arabistan'a 48 F-35A savaş uçağı ve 49 motoru kapsayan yaklaşık 24,3 milyar dolarlık olası satışa onay verdi. Paket Kongre incelemesine girecek.
İsrail, Orta Doğu'da F-35 kullanan tek ülke olmaya devam ediyor. Suudi Arabistan'a yapılması planlanan satışta hassas teknolojinin korunması ve Riyad'ın Çin ile savunma bağlantılarının Kongrede gündeme gelmesi bekleniyor.
Olası F-35 satışı, Washington'ın Suudi Arabistan'ın Çin ile savunma bağlantılarını incelediği ve Riyad'ın Yemen'den yeniden saldırılarla karşı karşıya kaldığı bir döneme denk geliyor. Riyad bir yandan ileri seviye ABD uçaklarını almaya çalışırken diğer yandan Mekke Paktı üzerinden Türkiye ve Pakistan ile güvenlik işbirliğini genişletiyor.
Göç
2026'da Avrupa'ya deniz yoluyla ulaşan göçmen sayısı azalırken ölen veya kaybolanların sayısı yükseliyor.
Uluslararası Göç Örgütü (IOM) verilerine göre 15 Eylül'e kadar Avrupa kıyılarına deniz yoluyla yaklaşık 60 bin kişi ulaştı. Bu sayı geçen yılın aynı dönemine göre yaklaşık yüzde 40 daha düşük. Buna karşılık yaklaşık 2 bin 300 kişi öldü veya kayboldu. Yunanistan'a gelişler geçen yılın aynı dönemine göre yaklaşık 5 bin azalırken can kayıpları yüzde 47 arttı; doğu Libya'dan Girit'e uzanan daha uzun güzergahlar bu artışta öne çıkıyor.
Bu rakamlar, Bosphorus News'in daha önce ortaya koyduğu Girit'e doğru rota değişimi ile aynı istikameti gösteriyor ancak veri setleri doğrudan birleştirilemez. Yunanistan Göç Bakanlığı verilerine göre ocak-temmuz döneminde Girit'e 9 bin 973 kişi ulaştı; bu sayı Meriç ve doğu Ege adalarının toplamını geçti. Türkiye Sahil Güvenlik kayıtlarında ise karşılaşılan göçmen sayısı azalırken kaydedilen ölümler arttı.
Güney Kafkasya
İran, Uluslararası Barış ve Refah için Trump Rotası (TRIPP) ilerlerken Nahçıvan üzerinden kuzey-güney demiryolu bağlantısının da yeni ulaşım sistemine dahil edilmesini istiyor.
İran'ın Ermenistan Büyükelçisi Khalil Shirgholami, Ermenistan'ın TRIPP kapsamında Azerbaycan'ın Nahçıvan'a kara bağlantısını kolaylaştırmasına karşılık Bakü'nün de Ermenistan ile İran arasında Nahçıvan üzerinden demiryolu bağlantısına imkan sağlaması gerektiğini söyledi. Büyükelçi özellikle Yeraşh-Culfa hattını gündeme getirdi ve güzergahı Basra Körfezi ile Karadeniz arasındaki ulaşım bağlantısıyla ilişkilendirdi.
Ermenistan Anayasa Mahkemesi, TRIPP anlaşmasındaki yükümlülüklerin anayasaya uygun olduğuna karar verdi. Böylece belge parlamentodaki onay sürecine ilerleyebilecek. İran'ın yeni önerisi Ermenistan'ın Nahçıvan üzerinden İran'a doğrudan demiryolu erişimini TRIPP tartışmasının içine taşıyor.
Bosphorus News Okuması
Riyad'a yönelik saldırılar, Mekke Paktı Türkiye'deki onay sürecini tamamlamadan geldi. Fidan'ın teknik askeri destek açıklaması tek başına Türk askerinin yurt dışına gönderilmesi anlamına gelmiyor. Türk Silahlı Kuvvetlerinin yurt dışına gönderilmesi, Anayasa'nın 92. maddesindeki usul ve istisnalara tabi.
New York haftası açılırken CAATSA ve S-400 yeniden Türkiye-ABD görüşmelerinin doğrudan gündeminde. Bank Mellat 18 Eylül'de faaliyet iznini kaybetti, Golden Global için OFAC'ın faaliyetlerin sonlandırılmasına yönelik izin süresi 19 Eylül'de sona erdi ve Mahan Air'ın Türkiye seferleri 21 Eylül'den itibaren askıya alınacak. Üç gelişme de Erdoğan-Trump görüşmesinin hemen öncesine denk geliyor; iki hükümet de bu kararların görüşme nedeniyle alındığını söylemiş değil.
Kaynaklar: Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, Milli Savunma Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, Sermaye Piyasası Kurulu, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, ABD Hazine Bakanlığı Yabancı Varlıklar Kontrol Ofisi, NTV, Kıbrıs Cumhuriyeti hükümeti, KKTC Cumhurbaşkanlığı ve Başbakanlığı, Ermenistan Anayasa Mahkemesi, Uluslararası Göç Örgütü, Reuters, Associated Press, AFP, Financial Times, Cyprus Mail, Politis, Ta Nea, Bosphorus News incelemesi ve haberciliği.
Dünün brifingi: Doğu Akdeniz Stratejik Brifingi | 19 Eylül*