Bosphorus News Jeopolitik Masası
Girne açıklarındaki Filo Jet faciasında bir kişinin daha naaşına ulaşılmasıyla can kaybı 15'e yükseldi. Türkiye, 21 Eylül'den itibaren Mahan Air uçuşlarını askıya almaya hazırlanırken Karadeniz'den Orta Akdeniz'e uzanan eş zamanlı tatbikatlar bölgedeki deniz trafiğini yoğunlaştırıyor. Suudi Arabistan'a yönelik Husi saldırıları ise Mekke Paktı'nın imzalanmasından bu yana karşılaştığı ilk uzun süreli güvenlik sorununu oluşturuyor.
Kıbrıs
Filo Jet'te can kaybı 15'e yükseldi
30 Ağustos'ta Girne açıklarında batan Filo Jet yolcu gemisini arama çalışmalarında bir kişinin daha naaşına ulaşıldı. Kıbrıs Türk Başbakanı Ünal Üstel, doğrulanmış can kaybının 15'e çıktığını, 13 kişinin ise halen kayıp olduğunu açıkladı. Son bulunan naaşın kimliği DNA incelemesiyle belirlenecek.
Kazaya ilişkin ceza soruşturmasında mahkeme süreci de bu hafta devam etti. Dosyaya sunulan kayıtlar arasında, gemideki hasarın facia öncesinde bilindiğine işaret eden belgeler de yer aldı.
New York öncesi dönüşümlü başkanlık anlaşmazlığı sertleşiyor
Kıbrıs Türk lideri Tufan Erhürman'ın müsteşarı Mehmet Dana, dönüşümlü başkanlığın "siyasi eşitliğin vazgeçilmez bir unsuru" olduğunu ve resmi müzakereler başlamadan önce ilke olarak kabul edilmesi gerektiğini söyledi.
Dana, 2017'deki Crans-Montana görüşmeleri dahil önceki süreçlerde siyasi eşitliğin pazarlık konusu haline getirildiğini savundu. Buna göre önce dönüşümlü başkanlık ilkesi kabul edilmeli, iki toplumun görev sürelerinin ne kadar olacağı ise müzakere masasında belirlenmeli.
Kıbrıs Rum hükümeti sözcü yardımcısı Yiannis Antoniou bu yaklaşımı reddetti. Antoniou, Kıbrıs Türk tarafının siyasi eşitliği egemen eşitliğe doğru genişlettiğini savunurken, dönüşümlü başkanlığın önceden kabul edilecek bir şart değil müzakere sonucunda ortaya çıkacak bir düzenleme olması gerektiğini söyledi.
Antoniou ayrıca Erhürman'ın önerdiği metodolojinin dördüncü maddesine de karşı çıktı. Söz konusu madde, Kıbrıs Rum tarafının gelecekteki bir müzakere sürecinden yeniden çekilmesi halinde sonuçların önceden tanımlanmasını öngörüyor.
Erhürman, 17 Eylül'de Kıbrıs Rum lideri Nikos Christodoulides ile yaptığı görüşmenin ardından yeni bir 5+1 toplantısı için şartların henüz oluşmadığını açıklamıştı. Siyasi eşitlik tartışması böylece metodoloji, güven artırıcı önlemler ve yeni geçiş noktaları dosyasına eklendi.
Her iki liderin de Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu haftasında BM Genel Sekreteri António Guterres ile New York'ta ayrı ayrı görüşmesi bekleniyor.
Türkiye-Kıbrıs Türk İlişkileri
Yılmaz doğal gaz boru hattını savundu
Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz, iki günlük Kıbrıs ziyareti sırasında Türkiye ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) arasında planlanan doğal gaz boru hattını savundu ve Kıbrıs Rum tarafının itirazlarının Ankara'nın doğru yönde ilerlediğini gösterdiğini söyledi.
"Anlaşılan bazılarını rahatsız etmişiz" diyen Yılmaz, Türkiye'nin Kıbrıs Türk tarafının egemen eşitlik olarak tanımladığı pozisyona desteğini de yineledi.
Kıbrıs Cumhuriyeti, boru hattına ilişkin mutabakatı Guterres'e taşıdı ve anlaşmanın hukuki geçerliliğinin bulunmadığını savunuyor. Türkiye ile Kıbrıs Türk hükümeti mutabakatı temmuz ayında imzalamıştı.
Atlılar'da 15 kurban 52 yıl sonra toprağa verildi
Yılmaz, Erhürman ve Üstel, 14 Ağustos 1974'te Atlılar'da (Aloa) öldürülen 15 Kıbrıslı Türk için düzenlenen defin törenine de katıldı.
İki toplumlu Kayıp Şahıslar Komitesi, Temmuz 2023 ile Nisan 2024 arasında yürütülen kazılarda bulunan kalıntılardan 15 kişinin kimliğini belirledi. Kurbanlardan dokuzu çocuktu; en küçüğü 40 günlük, bir diğeri ise 16 aylıktı.
Törenin ardından Atlılar, Muratağa ve Sandallar'daki ölümleri belgeleyen müze de açıldı.
Savunma
Medusa sona erdi, Denizkurdu-I dört denizde başlıyor
Yunanistan, Mısır ve Kıbrıs Cumhuriyeti'nin katıldığı çok uluslu Medusa 15 tatbikatı, Girit ve Ege Denizi çevresindeki 10 günlük faaliyetin ardından 18 Eylül'de tamamlandı. Fransa ve İtalya personel ve unsurlarla katılırken Birleşik Arap Emirlikleri, Sırbistan, Mozambik ve Bahreyn gözlemci gönderdi.
Türkiye ise 20 Eylül'de Karadeniz, Marmara Denizi, Ege Denizi ve Doğu Akdeniz'i kapsayan Denizkurdu-I/2026'yı başlatıyor. Deniz, kara, hava ve sahil güvenlik unsurlarının katılacağı tatbikatta harekata hazırlık ve gerçek silahlı eğitimler yapılacak. 24 Eylül'de Doğu Akdeniz'de TCG Anadolu üzerinde Seçkin Gözlemci Günü düzenlenecek.
Denizkurdu-I takvimi ve eş zamanlı yurt dışı deniz görevleri, Türk personelini aynı günlerde başka tatbikatlarda da sahaya çıkarıyor. Deniz insansız sistemlerine odaklanan Robotic Experimentation and Prototyping with Maritime Unmanned Systems (REPMUS) Portekiz'de 25 Eylül'e kadar sürerken, Dynamic Guard-II 21 Eylül'de Orta Akdeniz'de başlayacak. Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO) Daimi Deniz Görev Grubu 2'ye bağlı bir Türk unsuru da elektronik harp eğitimlerine katılacak.
TCG Burgazada ise 18 Eylül'de NATO Daimi Deniz Görev Grubu 2'ye katıldı ve kasım ayına kadar görev yapacak. Böylece Türk deniz unsurları aynı dönemde Türkiye çevresindeki dört denizin yanı sıra Portekiz ve Orta Akdeniz'de de aktif olacak.
Kıbrıs Cumhuriyeti Barak MX'i 1 Ekim'de ilk kez sergileyecek
Kıbrıs Cumhuriyeti Savunma Bakanı Vasilis Palmas, İsrail yapımı Barak MX hava savunma sisteminin 1 Ekim Bağımsızlık Günü geçit töreninde ilk kez kamuoyuna gösterileceğini açıkladı.
Yunanistan Savunma Bakanı Nikos Dendias'ın törene katılması, Mısır'dan bir askeri birliğin de geçitte yer alması bekleniyor. Palmas ayrıca Yunan ve Mısırlı mevkidaşlarıyla üçlü görüşme için Kahire'ye gidecek.
Palmas, Baf'taki Andreas Papandreou Hava Üssü'nün modernizasyonunun sürdüğünü ve 40 Hummer askeri aracının alınmasına yönelik çalışmaların devam ettiğini söyledi.
Türkiye-İran
Türkiye, ABD yaptırımlarının hizmet ağına ulaşmasının ardından Mahan Air uçuşlarını askıya alıyor
Türkiye, İranlı Mahan Air'e hizmet veren Türk şirketlerinin Amerika Birleşik Devletleri (ABD) yaptırımlarının kapsamına girmesinin ardından havayolunun uçuşlarını 21 Eylül'den itibaren askıya alacak. Türk yetkililer kararı Middle East Eye'a doğruladı.
ABD Hazine Bakanlığı, 8 Eylül'de Mahan Air'e destek sağladıkları gerekçesiyle Türkiye merkezli S Sistem ve Mes Cargo'yu yaptırım listesine aldı. Paket, İran havacılık sektörüne tedarik ve operasyon desteği sağlayan başka yabancı şirketleri de hedef aldı.
Türk yetkililere göre karar İranlı havayollarının tamamını kapsamıyor ve doğrudan Mahan Air'e uygulanıyor. Diğer İranlı taşıyıcıların faaliyetleri ise inceleme altında.
Bank Mellat'ın 44 yıllık Türkiye faaliyeti sona eriyor
Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK), Bank Mellat'ın İstanbul Türkiye Merkez Şubesi'nin faaliyet iznini Bankacılık Kanunu'nun 71. maddesi kapsamında kaldırdı. Karar 18 Eylül'de alındı ve 19 Eylül'de Resmi Gazete'de yayımlandı.
Bank Mellat 1982'den bu yana Türkiye'de faaliyet gösteriyor, İstanbul, Ankara ve İzmir'de şubeler bulunduruyordu. Mahan Air kararından farklı olarak BDDK'nin yayımladığı metinde ABD yaptırımları faaliyet izninin kaldırılmasının gerekçesi olarak gösterilmiyor.
İran, TRIPP ilerlerken Bakü'den Nahçıvan üzerinden demiryolu erişimi istiyor
İran'ın Ermenistan Büyükelçisi, Uluslararası Barış ve Refah İçin Trump Rotası (TRIPP) üzerinde çalışmalar ilerlerken Azerbaycan'dan Nahçıvan üzerinden Ermenistan-İran demiryolu bağlantısına izin vermesini istedi.
Önerilen Yerasğ-Culfa hattı Ermenistan'a İran yönünde demiryolu erişimi sağlayabilir ve daha geniş Basra Körfezi-Karadeniz güzergahına bağlanabilir. Tahran'ın yaklaşımına göre Ermenistan, TRIPP kapsamında Azerbaycan'ın Nahçıvan bağlantısını kolaylaştırıyorsa Bakü de Nahçıvan üzerinden İran'a uzanan demiryolunun yeniden açılmasına imkan vermeli.
Nahçıvan üzerinden karşılıklı demiryolu erişimi talebi, İran'ın Türkiye'deki havacılık ve bankacılık bağlantıları daralırken Güney Kafkasya'daki ulaştırma diplomasisinin ayrı bir kanalda ilerlediğini gösteriyor.
Türkiye Güvenlik
Bayık, silah bırakma için Öcalan'ın serbest bırakılmasını şart koştu
Kürdistan Topluluklar Birliği (KCK) Yürütme Konseyi Eş Başkanı Cemil Bayık, Abdullah Öcalan serbest bırakılmadıkça hareketin silah bırakmayacağını ve Türkiye'ye dönmeyeceğini söyledi. Kürdistan İşçi Partisi (PKK), Türkiye, ABD ve Avrupa Birliği (AB) tarafından terör örgütü olarak kabul ediliyor.
Bayık'ın açıklaması, Öcalan'ın sürecin bir sonraki aşamasındaki olası rolüne ilişkin tartışma sürerken silah bırakma dosyasına yeni bir şart ekliyor.
ABD-Türkiye / Rusya
Trump yaptırım yasasını imzaladı, Moskova silah transferi konusunda Ankara'dan yanıt bekliyor
ABD Başkanı Donald Trump, H.R. 5334 sayılı Lindsey O. Graham Rusya ve İran'a Yaptırım Yasası'nı 18 Eylül'de imzaladı.
Yasa, Rusya'ya yönelik yaptırım ve tarife yetkilerini genişletirken İran'a yönelik mevcut yaptırımları da uzatıyor. Türkiye otomatik olarak yeni bir tarifeye tabi tutulmuyor. Uygulama, yönetimin Rus enerji alıcılarını nasıl hesaplayacağına ve yasadaki muafiyet yetkilerini nasıl kullanacağına bağlı olacak.
Bundan sonraki aşama yürütmenin uygulamasına geçmiş durumda. Türkiye'nin Rus enerji alımları nedeniyle karşı karşıya kalabileceği risk de yasanın tarife mekanizmasının nasıl işletileceğine bağlı.
Moskova aynı zamanda Türkiye envanterindeki ABD menşeli silahların Ukrayna'ya olası devri konusunda Ankara'dan açıklama bekliyor. Rusya Dışişleri Bakan Yardımcısı Alexander Grushko, 18 Eylül'de yaptığı açıklamada Moskova'nın halen yanıt almadığını söyledi.
ABD Kongresi'ne yapılan bildirimler, 12 adet M270 Çok Namlulu Roketatar Sistemi, 70 adet M39 Kara Kuvvetleri Taktik Füze Sistemi (ATACMS) füzesi, 2 bin 500'den fazla M26 roketi ve 47 bin topçu mühimmatını kapsıyor. Kongre inceleme süresi sona erdi ancak silahların Ukrayna'ya devredildiğini gösteren kamuya açık bir kayıt bulunmuyor.
Moskova ilk açıklama talebini ağustos ayında iletti. ATACMS ve M270 transfer dosyası, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in 1 Eylül'de Bişkek'te görüşmesinden sonra da sonuçlanmış değil.
Körfez Güvenliği
Husi saldırıları Mekke Paktı üzerinde baskı yaratıyor
Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan, 7 Ağustos'ta imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması'nın tarafları. Mekke Paktı olarak anılan düzenlemeye göre taraflardan birine yönelik silahlı saldırı üç ülkeye yapılmış sayılıyor.
Suudi Arabistan topraklarına tekrarlanan Husi saldırıları, anlaşmanın imzalanmasından bu yana ortaya çıkan ilk uzun süreli güvenlik sorununu oluşturuyor. Türkiye saldırıları kınarken Pakistan, İran'dan Husileri frenlemesini istedi.
Suudi Arabistan anlaşmayı kamuoyu önünde işletmiş veya pakt kapsamında resmi askeri destek talebinde bulunmuş değil. Pakistan da bu ayın başında anlaşma çerçevesinde askeri karşılık seçeneğinin görüşülmediğini açıkladı.
Tanker saldırıları sürerken Hürmüz trafiği normalin altında
Hürmüz Boğazı'ndaki ticari gemi trafiği, 18 Eylül'de bir tankerin daha vurulmasının ardından normal seviyelerin çok altında seyrediyor.
Birleşik Krallık Deniz Ticaret Operasyonları (UKMTO), bir gemiye mermi isabet ettiğini ve yangın çıktığını, olayda can kaybı olmadığını bildirdi. İran ise Togo bayraklı Trend tankerini izinsiz geçiş girişiminde bulunduğu gerekçesiyle hedef aldığını açıkladı.
Reuters'ın aktardığı öncü Kpler verilerine göre perşembe günü Hürmüz'den yalnızca dört emtia gemisi geçti. Son 10 günlük ortalama 16 seviyesindeydi.
Karadeniz
Sigortacılar yüksek risk alanını Karadeniz'in neredeyse tamamına genişletti
Londra deniz sigorta piyasası, ticari gemilere yönelik saldırılardaki artışın ardından Karadeniz'deki savaş riski listesini havzanın neredeyse tamamını kapsayacak şekilde genişletti.
Joint War Committee (JWC) tarafından yapılan yeni düzenleme, Türkiye, Bulgaristan, Romanya ve Gürcistan karasuları içindeki seferleri genişletilmiş bildirim yükümlülüğünün dışında bırakıyor. Rusya ve Ukrayna karasuları ise listede kalmaya devam ediyor.
Karar seyrüseferi yasaklamıyor ancak ilave bildirim yükümlülükleri, daha sıkı sigorta koşulları ve daha yüksek savaş riski primleri doğurabiliyor.
Türkiye'nin Rusya ve Ukrayna arasında sivil gemilerin karşılıklı korunmasına yönelik önerisine Moskova veya Kiev'den henüz kamuya açık bir kabul ya da ret gelmedi.
Türkiye Piyasaları
Fon tasfiyeleri yoğun düzenleyici haftada sürüyor
Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), yedi portföy yönetim şirketinin yönettiği fonlarda işlemleri durdurdu ve geniş bir fon grubunu, likidite sorunlarının hisse piyasasına da yansımasının ardından tasfiye sürecine aldı.
BIST 100'deki sert satış sırasında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası likidite desteğini genişletti ve piyasa kurallarında değişiklik yapıldı. Bank Mellat'ın faaliyet izninin kaldırılması da aynı haftaya denk geldi ancak bu karar bankacılık mevzuatı kapsamında ayrı bir işlem.
Fon krizinin düzenlenmiş tasarruf araçlarına duyulan güven üzerindeki etkisi, tartışmayı kısa vadeli likidite sorununun ötesine taşıyarak hane halkının yeniden altın ve dövize yönelip yönelmeyeceği sorusuna kadar genişletti.
Bosphorus News Okuması
Filo Jet faciasında arama çalışmaları ve ceza soruşturması sürerken Kıbrıs dosyası BM Genel Kurulu haftasıyla yeniden müzakerelerin esasına dönüyor. Kıbrıs Türk tarafı dönüşümlü başkanlık ilkesinin siyasi eşitliğin parçası olarak resmi görüşmelerden önce kabul edilmesini isterken, Kıbrıs Rum tarafı bu formülün müzakere masasının konusu olması gerektiğini savunuyor.
Denizde önümüzdeki günlerin takvimi yoğun. Medusa 15 tamamlandı, Denizkurdu-I 20 Eylül'de başlıyor, Türk unsurları Portekiz ve Orta Akdeniz'deki faaliyetlere katılıyor. Kıbrıs Cumhuriyeti de 1 Ekim'de Barak MX'i ilk kez kamuoyuna gösterecek.
Mahan Air, Türk hizmet sağlayıcıların yaptırımlara girmesinin ardından uçuşlarını durdurmaya hazırlanırken Bank Mellat, ABD yaptırımlarını gerekçe göstermeyen bir BDDK kararıyla Türkiye'deki faaliyetini sonlandırıyor. Tahran ise TRIPP ilerlerken Nahçıvan üzerinden demiryolu erişimi için Azerbaycan'a baskı yapıyor. Washington'ın yeni Rusya-İran yaptırım yasası Türkiye'nin Rus enerji alımlarını ayrı bir risk başlığına dönüştürürken Moskova, ATACMS ve M270 transferi konusunda Ankara'dan yanıt beklemeyi sürdürüyor.
Suudi Arabistan, Husi saldırılarına rağmen Mekke Paktı'nı henüz işletmedi. Hürmüz trafiği düşük seviyelerde kalırken Karadeniz'deki yeni sigorta kararı, ticari gemiler için bildirim ve savaş riski primi maliyetlerini yükseltiyor.
Kaynaklar: Kıbrıs Türk makamları, Kayıp Şahıslar Komitesi, Cyprus Mail, Yunanistan Genelkurmay Başkanlığı, Türkiye Milli Savunma Bakanlığı, Kıbrıs Cumhuriyeti Savunma Bakanlığı, ABD Hazine Bakanlığı, Beyaz Saray, ABD Kongresi, Rusya Dışişleri Bakanlığı, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Middle East Eye, Reuters, Joint War Committee, United Kingdom Maritime Trade Operations, Türkiye Büyük Millet Meclisi, Resmi Gazete, Bosphorus News incelemesi ve haberciliği.
Dünün brifingi: 18 Eylül.