Bosphorus News Jeopolitik Masası
Filo Jet enkazının çıkarılıp çıkarılamayacağı Türkiye'de yürütülen teknik ve idari görüşmelerin gündemine taşındı. KKTC hükümeti boşalan ulaştırma bakanlığını doldurmak için 12 Eylül'e kadar süreyle karşı karşıya. Atina 12 deniz mili tezini Türkiye'ye iletilen diplomatik notaya koyarken, Suudi Arabistan'a yönelik yeni Husi saldırıları Mekke Anlaşması'nın ortak savunma hükmünü yeniden öne çıkardı.
Kıbrıs ve Deniz Güvenliği
Filo Jet enkazı Ankara gündeminde, bakanlık için son tarih 12 Eylül
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) Meteoroloji Dairesi Müdürü Sinan Güneş, 7 Eylül'de yayımlanan ve 8 Eylül'de yürürlüğe giren kararnameyle görevden alındı.
Resmi Gazete kararında gerekçe yer almadı. Türk basını Güneş'i, Bayındırlık ve Ulaştırma Bakanı Erhan Arıklı'nın 2 Eylül'de görevden alınmasından bu yana görevinden ayrılan altıncı kamu görevlisi olarak sayıyor. Ancak kararname Güneş'in görevden alınmasıyla Filo Jet soruşturması arasında bir bağlantı kurmuyor.
Başbakan Ünal Üstel, yaklaşık 550 metre derinlikteki enkazın çıkarılma imkanını görüşmek üzere Türkiye'de temaslarını sürdürüyor. İstanbul'da uzman şirketler ve sigorta tarafıyla yapılan görüşmelerin ardından Ankara'da şirketler ve Türk yetkililerle son değerlendirmelerin yapılması bekleniyordu.
Kıbrıs Türk anayasasının 108. maddesi, boşalan bir bakanlığın 10 gün içinde doldurulmasını öngörüyor. Arıklı'nın yerine yapılacak atama için son tarih 12 Eylül. Maliye Bakanı Özdemir Berova göreve vekalet ediyor.
Bakanlıktaki boşluk, 6 Aralık için gündeme gelen erken seçim ve Kıbrıs görüşmelerinin sıkışan takvimiyle aynı döneme denk geliyor. Hükümet bloğunun Meclis'i açmak için gereken 26 milletvekiline karşılık 25 sandalyesi bulunuyor. Meclis Başkanı Ziya Öztürkler, 6 Aralık seçiminin yapılabilmesi için parlamentodaki sürecin yaklaşık 10 Ekim'e kadar tamamlanması gerektiğini söyledi.
Geminin teknik dosyasındaki sorular da kapanmış değil. Facianın ardından yayımlanan sertifika belgelerinde kaptanın geçerli yeterlik belgesi ve geminin klas evrakları görülüyor, ancak Uluslararası Denizcilik Örgütü'nün Yüksek Hızlı Tekneler Kodunda tanımlanan ayrı craft-and-route type rating belgesi yer almıyor.
Kıbrıs'ta temsilciler 9 Eylül liderler görüşmesine hazırlanıyor
Kıbrıs Türk Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman ile Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Nikos Christodoulides'in temsilcileri, 9 Eylül'de yapılacak liderler görüşmesi öncesinde 7 Eylül'de bir araya geldi. Görüşmenin sonucuna ilişkin açıklama yapılmadı.
Erhürman ile Christodoulides'in 9 Eylül'ün ardından 16 Eylül'de yeniden görüşmesi planlanıyor. Christodoulides ise 24 Eylül'de New York'ta Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Antonio Guterres'le görüşecek.
Christodoulides, daha önce sağlanan yakınlaşmaları kayda geçiren bir belgenin New York temasları öncesinde hazırlanmasını istiyor. Genel Sekreter'in Kişisel Temsilcisi Maria Angela Holguin, sağlık gerekçesiyle 10 Eylül için planlanan ada ziyaretini iptal etti. Holguin'in bunun yerine New York'ta iki liderle ayrı ayrı görüşmesi bekleniyor.
Ege
Atina 12 mil tezini Türkiye'ye verilen diplomatik notaya taşıdı
Yunanistan, karasularını 12 deniz miline çıkarma hakkına ilişkin tezini Türkiye'ye iletilen diplomatik notaya açık biçimde koydu. Bilgi Kathimerini'nin haberine dayanıyor.
Atina'nın notadaki pozisyonuna göre Yunanistan'ın, adalar dahil karasularını genişletme hakkı Türkiye'nin Yunan deniz parkları ve mekansal planlamasına yönelik itirazlarından etkilenmiyor. Başbakan Kyriakos Mitsotakis de 6 Eylül'de Yunanistan'ın karasularını uygun gördüğü zamanda genişletme hakkını elinde tuttuğunu söyledi.
Diplomatik nota, Yunanistan'ın Ege'deki mekansal planlaması ve Türkiye'nin buna yönelik itirazları üzerinden süren dosyaya artık yazılı bir devletlerarası kayıt ekliyor.
Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 1995 tarihli kararı, Yunanistan'ın Ege'de karasularını 12 deniz miline çıkarması halinde hükümete gerekli gördüğü tedbirleri alma yetkisi veriyor. Bu karar Türk-Yunan diplomasi dilinde casus belli olarak anılıyor.
Kathimerini'ye göre Atina, deniz yetki alanları anlaşmazlığının ileride Uluslararası Adalet Divanı'na taşınması ihtimaline karşı hukuki pozisyonunu da kayda geçirmek istiyor. Diplomatik notanın metni kamuoyuna açıklanmış değil.
Yunanistan ve İtalya FREMM anlaşması için Roma'da imzaya hazırlanıyor
Yunanistan Savunma Bakanı Nikos Dendias ile İtalya Savunma Bakanı Guido Crosetto'nun, Yunanistan'ın iki Bergamini sınıfı FREMM fırkateyni satın almasına ilişkin uygulama anlaşmasını salı günü Roma'da imzalaması planlanıyor.
Anlaşma, Carlo Bergamini'nin (F 590) 2028'in ilk yarısında, Virginio Fasan'ın (F 591) ise 2029'un ilk yarısında Yunanistan'a devrinin hukuki, mali ve teknik şartlarını belirliyor. Destek paketi ve Yunan tersanelerinin programa katılımı da anlaşmanın kapsamında.
İlk iki fırkateynin alımı mayıs ayında 2+2 modeliyle onaylanmıştı. İki ek gemiye ilişkin opsiyon ilk paketten ayrı tutuluyor.
FREMM'lerin, dört FDI fırkateyni ve modernize edilecek MEKO'larla birlikte Yunan Donanması'nın yeni filo yapısına dahil edilmesi planlanıyor. PASOK ise hükümeti savunma tedarikinde yerli üretim yerine dış alımlara fazla ağırlık vermekle eleştiriyor.
Körfez Savunması
Suudi saldırıları Mekke Anlaşması'nın ortak savunma maddesini gündeme taşıdı
Husilerin salı günü Suudi Arabistan'ın güneyine düzenlediği saldırılarda 73 kişi yaralandı. Abha, Khamis Mushait, Jazan ve Najran'daki enerji tesisleri ile diğer altyapı noktalarında faaliyetler aksadı. Suudi Arabistan öncülüğündeki koalisyon karşılık verileceğini açıkladı.
Saldırılar, Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan'ın 7 Ağustos'ta imzaladığı Mekke Ortak Savunma Anlaşması'nın en somut maddesini yeniden gündeme getirdi.
Kamuya açıklanan metne göre taraflardan birine yönelik silahlı saldırı üçüne birden yapılmış sayılıyor. Anlaşmanın 31 Ağustos'ta İstanbul'da yapılan ilk komite toplantısında Suudi Arabistan'da kalıcı bir sekretarya kurulması, ortak caydırıcılık üzerinde çalışılması ve savunma sanayii işbirliğinin genişletilmesi kararlaştırılmıştı.
Bu hüküm Türk ya da Pakistan askerlerinin otomatik olarak devreye girmesi anlamına gelmiyor. Salı günkü saldırıların ardından Türkiye veya Pakistan'dan mekanizmanın resmen işletildiğine ilişkin bir açıklama son kontrole kadar gelmedi.
Anlaşma imzalandıktan yalnızca iki gün sonra da benzer bir siyasi sınav yaşanmıştı. Husiler Suudi Aramco'nun Jazan rafinerisindeki yangının sorumluluğunu üstlenmiş, Suudi makamları yangını doğrulamış ancak Husi iddiasını yangının nedeni olarak teyit etmemişti.
Suudi Arabistan'daki Yunan Patriot görevi yeniden masada
Saldırılar, Yunanistan'ın Yanbu'da Suudi toprakları ve enerji altyapısını korumak için konuşlandırdığı Patriot bataryasının geleceğini yeniden değerlendirdiği bir döneme denk geldi.
Mevcut görev izni 30 Eylül'de sona eriyor. Kısa süreli yeni bir uzatma seçeneği masada. Atina ile Riyad ayrıca görevin maliyetini, kullanılan önleyici füzelerin yerine konmasını ve Yunan Patriot sistemlerinin modernizasyonunu görüşüyor.
Yunan basını modernizasyon paketinin yaklaşık 350 milyon euro, Suudi Arabistan'daki görevin yıllık maliyetinin ise yaklaşık 6 milyon euro olduğunu yazıyor. Suudi topraklarına yönelik saldırılarda en az 10 PAC-2 GEM önleyici füzesinin kullanıldığı bildirildi.
Yunanistan Savunma Bakanı Nikos Dendias, bataryanın gerçek saldırılar sırasında önleme yaptığını daha önce açıklamıştı. Yunanistan Suudi Arabistan'da halihazırda aktif bir hava savunma görevi yürütüyor. Türkiye-Suudi Arabistan-Pakistan hattındaki yeni mekanizmanın askeri işleyişi ise henüz şekilleniyor.
Bölgesel Diplomasi
El Alameyn üçlüsünün gündeminde Mekke Anlaşması var
Mısır Cumhurbaşkanı Abdulfettah es-Sisi, Mitsotakis ve Christodoulides'in salı günü El Alameyn'de Yunanistan-Kıbrıs Cumhuriyeti-Mısır üçlü zirvesinde bir araya gelmesi planlanıyor.
Christodoulides'in zirve öncesinde Sisi ile ikili görüşme yapması ve El Alameyn Uluslararası Havacılık Fuarı'nın açılışına katılması da programda. Bölgesel güvenlik, enerji, Libya ve Mekke Anlaşması görüşmelerin başlıca dosyaları arasında.
Yunan tarafı anlaşmaya ve Mısır'ın neden yapının dışında kaldığına ilişkin daha fazla bilgi edinmek istiyor. Mitsotakis de Atina'nın yeni savunma mekanizmasını yakından izlediğini söyledi.
Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ise İstanbul'daki ilk komite toplantısının ardından Mısır'ı Mekke yapısına katılabilecek en belirgin yeni ülke olarak gösterdi.
Mısır anlaşmaya katılmış değil. Türkiye, Kahire'yi yapının bir sonraki üyesi olarak görmek istediğini kamuoyuna açık biçimde duyurmuş durumda.
Afrika Boynuzu
Türk savaş gemileri Mogadişu'ya geçiyor
Türkiye, Somali'deki deniz görevine yeni bir gemi grubunu dahil ediyor. TCG Kemalreis ile TCG Yzb. Güngör Durmuş'un Cibuti liman ziyaretinin ardından 8 Eylül'de Mogadişu'ya yanaşması planlanıyor.
Milli Savunma Bakanlığı görevi Somali Deniz Görev Grubu'na destek ve lojistik nakliyat kapsamında tanımlıyor.
Yeni rotasyon, Türkiye'nin Somali'de genişleyen askeri, balıkçılık ve açık deniz enerji varlığının deniz ayağını sürdürüyor. Türk savaş gemileri, kalıcı TURKSOM eğitim misyonu ve CURAD-1 derin deniz sondaj programıyla aynı sahada faaliyet gösteriyor.
Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin mevcut yetkilendirmesi, Türk askeri ve deniz unsurlarının ortaklaşa belirlenecek Somali deniz alanlarında Temmuz 2028'e kadar görev yapmasına imkan tanıyor.
Enerji ve Altyapı
Kıbrıs Cumhuriyeti Great Sea Interconnector (GSI) dışında kalma ihtimalini reddediyor
Kıbrıs Cumhuriyeti Enerji Bakanı Michalis Damianos, İsrail'in doğrudan Girit'e bağlanarak adayı GSI'ın dışında bırakabileceği yönündeki haberleri reddetti.
Damianos, Kıbrıs-Girit ve Kıbrıs-İsrail hatlarının ikisinin de ilerleyeceğini söyledi. Projenin nihai maliyeti ve ilave harcamaların Kıbrıslı tüketicilere nasıl yansıtılacağı ise henüz çözülmüş değil.
Projenin sahadaki bir sonraki adımı, Kasos'un doğusunda henüz tamamlanmayan deniz tabanı araştırmalarına bağlı. Kasos'un doğusunda kalan araştırma sahası, Türkiye ile Yunanistan'ın çakışan kıta sahanlığı tezlerinin bulunduğu bölgede yer alıyor. Son yatırımcı belgelerinde kablo üreticisi Nexans'ın hala Full Notice to Proceed almadığı görülüyordu.
Salı günü itibarıyla yeni bir araştırma faaliyeti başlamadı ve çalışmaların yeniden başladığını duyuran yeni bir NAVTEX yayımlanmadı.
Hürmüz'de harita hala yok, gemi trafiği düşüyor
İran, Hürmüz Boğazı çevresinde kuracağını açıkladığı kısıtlı deniz bölgesinin koordinatlarını, seyrüsefer kurallarını ya da uygulama haritasını henüz yayımlamadı.
Planlanan kısıtlı bölge, İran'ın kara liste tehdidi ve Umman üzerinden kurulması öngörülen yeni deniz koridoru, gemi işletmecilerini hala kesin sınırlar ve üzerinde uzlaşılmış geçiş kuralları olmadan bırakıyor. Umman koridor görüşmelerini doğruladı ancak Tahran'ın haritaların tamamlandığı ve anlaşmanın günler içinde imzalanacağı yönündeki açıklamasını teyit etmedi.
Pazartesi günü Hürmüz'den yedi emtia gemisi geçti. Pazar günü sayı sekizdi. Otomatik Tanımlama Sistemi kapalı seyreden gemiler bu verilere yansımıyor.
Geçişlerdeki yavaşlama, İran yeni bölgenin kurallarını açıklamadan Türkiye'nin enerji maliyet hesabına girmiş durumda. Yeni Orta Vadeli Program 2026 için ortalama Brent petrol varsayımını 88 dolar olarak alıyor ve enerji ithalatı tahminini 63 milyar dolardan 71 milyar dolara çıkarıyor. Brent salı sabahı 97 dolar civarında işlem görüyordu.
Türkiye ağustos ayında Rusya'nın dizel ithalatındaki payını yaklaşık yüzde 20'ye düşürdü. Ancak ikame tedarik, Rusya ve Orta Doğu'daki rafineri kesintilerinin zaten sıkılaştırdığı bir piyasadan sağlanıyor.
Karadeniz ve Avrupa
Üç günlük başkent molası bitti, Rusya Kiev'i yeniden vurdu
Rusya ve Ukrayna, Witkoff-Kushner mekik diplomasisi sırasında birbirlerinin başkentlerine yönelik saldırıları üç günlüğüne durdurdu. Cephe hattındaki çatışmalar devam etti.
ABD Özel Temsilcisi Steve Witkoff, Moskova ve Kiev ziyaretlerinin yeni üçlü görüşmelerin takvimi konusunda ilerleme sağladığını söyledi ancak yeni toplantı için yer ya da tarih vermedi.
Üç günlük aranın sona ermesinin ardından Rus füze ve İHA saldırıları Kiev'de yeniden başladı. Diplomatik temaslar Rusya'nın Ukrayna başkentine yönelik bir sonraki saldırısını engellemedi.
ABD heyetinin girişimi, Türkiye'nin ayrı diplomatik kanalı ve Karadeniz'de ticari gemi güvenliği üzerine yürüttüğü çalışmayla birlikte ilerliyor. Moskova ile Kiev, Ankara'nın önerdiği ticari deniz taşımacılığı güvenlik mekanizması üzerinde henüz anlaşmış değil.
Romanya, Avrupa için Güvenlik Eylemi (Security Action for Europe, SAFE) uygulamasını 10 yıllık tedarik planına aldı
Romanya Yüksek Savunma Konseyi, ülkenin 2027-2036 askeri tedarik planını ve Avrupa Birliği'nin Avrupa için Güvenlik Eylemi (Security Action for Europe, SAFE) programının uygulanmasına ilişkin analiz belgesini 7 Eylül'de onayladı.
Romanya SAFE'in içinde ve programı doğrudan uzun vadeli savunma tedarik planlamasına yerleştiriyor.
Türkiye'nin programa tam katılımı Avrupa Birliği üyesi ülkelerin uzlaşmasına bağlı. Yunanistan, Türkiye'ye ilişkin şartları karşılanmadığı takdirde Ankara'nın katılımını engelleyeceğini söylüyor.
Romanya SAFE'i 10 yıllık tedarik planına yerleştirirken Türkiye'nin SAFE geleceği hala bir soru işareti.
Nükleer Teknoloji
Türkiye toryum için yeni araştırma hattı açtı
Türk Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu ile Danimarka merkezli Copenhagen Atomics, 7 Eylül'de nükleer saflıkta toryum bileşiklerinin üretimi ve erimiş tuz reaktörlerinde kullanımı üzerine bir mutabakat imzaladı.
Anlaşma bir reaktör satın alma sözleşmesi değil, araştırma ve teknoloji işbirliği. Copenhagen Atomics'in mevcut reaktör tasarımı toryumun yanında düşük zenginleştirilmiş uranyum da kullanıyor. Ticari takvim ise Türkiye'nin Sinop ve Trakya için vermesi gereken daha yakın tedarik kararlarının ötesine uzanıyor.
Toryum hattı Türkiye'nin nükleer bağımlılığını azaltma arayışına yeni bir seçenek ekliyor. Yakın vadeli soru değişmedi: Sinop ve Trakya'daki planlanan santralleri kimin kuracağı ve yakıtı kimin sağlayacağı.
Bosphorus Okuması
Filo Jet artık yalnız bir arama-kurtarma dosyası değil. Ankara yaklaşık 550 metre derinlikteki enkazın çıkarılıp çıkarılamayacağını değerlendiriyor. KKTC hükümetinin ise boşalan ulaştırma bakanlığını doldurmak için 12 Eylül'e kadar süresi var. Meclis'in açılması bir muhalefet milletvekilinin desteğine bağlı olduğu için soruşturma önergeleri ve erken seçim takvimi de aynı sayısal kilide takılıyor.
Erhürman ile Christodoulides sekiz gün içinde iki kez görüşecek. Ardından 24 Eylül'de Christodoulides-Guterres görüşmesi geliyor. BM süreciyle iç siyasi takvim birbirinden ayrı, ancak 6 Aralık seçimi tartışmasıyla aynı sonbahar takvimine sıkışmış durumdalar.
Atina iki eski dosyada pozisyonunu daha kalıcı araçlara taşıyor. 12 deniz mili tezi artık Türkiye'ye iletilen diplomatik notada yer alıyor. FREMM alımı da iki İtalyan fırkateyninin 2028 ve 2029'da devrine gidecek uygulama aşamasına yaklaşıyor.
Suudi Arabistan'ın sorusu daha acil. Mekke Anlaşması bir üyeye saldırıyı üçüne birden yapılmış sayıyor. Ancak salı günkü saldırılar, Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan bu hükmün askeri olarak nasıl işletileceğini kamuoyu önünde göstermeden geldi. Yunanistan'ın Patriot bataryası ise Suudi topraklarında zaten görev yapıyor.
Mısır Mekke Anlaşması'na katılmış değil. Türkiye Kahire'yi yapının içinde görmek istiyor; Yunanistan ile Kıbrıs Cumhuriyeti ise anlaşmanın bölge açısından ne anlama geldiğini Mısır'la görüşüyor.
GSI'da sıradaki somut eşik Kasos'un doğusundaki deniz tabanı araştırmaları. Kıbrıs Cumhuriyeti proje dışında kalmayacağını söylüyor, fakat Türkiye ile Yunanistan'ın kıta sahanlığı tezlerinin çakıştığı sahada yeni bir deniz operasyonu başlamış değil.
İran Hürmüz'de kısıtlı bir bölge ilan edeceğini söylüyor ama ortada hala harita yok. Gemi trafiği düştü, Brent Türkiye'nin yeni ekonomik programındaki varsayımın üzerine çıktı ve 2026 enerji ithalatı tahmini 8 milyar dolar artırıldı. Toryum mutabakatının etkisi ise yıllarla ölçülecek.
Witkoff-Kushner diplomasisi Rusya'nın Kiev'e yönelik saldırılarını durduramadı. Türkiye'nin Karadeniz ticari gemi güvenliği önerisi de henüz tarafların uzlaşmasına dönüşmedi. Romanya SAFE'i 10 yıllık tedarik planına yerleştirirken Türkiye'nin SAFE geleceği hala bir soru işareti.
Kaynaklar: KKTC Resmi Gazete, KKTC Başbakanlığı, Cumhuriyet Meclisi, Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı, Kıbrıs Haber Ajansı, Yunanistan Başbakanlık Ofisi, Yunanistan Milli Savunma Bakanlığı, İtalya Savunma Bakanlığı, Mısır Cumhurbaşkanlığı, Suudi Arabistan Dışişleri Bakanlığı, Türkiye Milli Savunma Bakanlığı, Türk Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu, Türkiye Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Romanya Cumhurbaşkanlığı, Umman Dışişleri Bakanlığı, Reuters, Kathimerini, Bosphorus News inceleme ve haber çalışması.
Dünkü brifingi okuyun: 7 Eylül.