7 Kasım 2026'da Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Yunanistan ile Kıbrıs Cumhuriyeti'nin elektrik şebekelerini bağlaması planlanan Great Sea Interconnector (GSI) projesi nedeniyle yaşanan son anlaşmazlık sorulduğunda Kathimerini'ye, "Her şey normal, her şey yolunda" dedi.
Türk diplomatik kaynaklar da gazeteye, NAVTEX denizcilik bildirimleri konusundaki anlaşmazlığın çözüldüğünü söyledi. Yunan diplomatik kaynaklar ise araştırma çalışmalarına izin verme yetkisinin yalnızca Yunanistan'da olduğunu belirtti. Neyin çözüldüğünü açıklayan ortak bir bildiri yayımlanmadı; iki hükümetten hiçbiri deniz yetki alanlarına ilişkin iddialarından geri adım atmadı. Fransız bayraklı Abeille Marengo araştırma gemisinin 9 Kasım'da Girit'ten ayrılarak çalışmalarına başlaması bekleniyordu.
Bu sıralamayı tanıyordum. 29 Eylül'de yayımladığım Parallel Monologues: Fidan, Gerapetritis, and the Illusion of Dialogue yazımda, Ankara ile Atina'nın diyaloğu överken ona birbirinden farklı işlevler yüklemesini incelemiştim. Altı gün sonra Charlatanism: How Greek-Turkish Disputes Became a Fear Market başlıklı yazımda, kablo araştırmalarına yeniden başlanmadan önce Ankara'ya bildirim yapılması ile Atina'dan izin alınması arasındaki ayrımın nasıl gündeme geldiğini ele almıştım.
Bu sözcük seçimi, iki ülkenin hukuki iddialarını çözmeden pratik bir eşgüdüme olanak tanıyordu. Gemi henüz hareket etmeden zafer ya da teslimiyet ilan edilmemesi gerektiğini yazmıştım. Kasım ayındaki açıklamalar aynı mantığı izledi: Ankara, önündeki somut sorunun çözüldüğünü söylüyor; Atina ise kendi yetkisinden hiçbir ödün verilmediğinde ısrar ediyordu. Operasyonel düzeyde bir uzlaşmaya varılıp varılmadığı henüz doğrulanmış değil. Geminin fiilen ne yaptığı, onun adına yapılan açıklamalardan daha belirleyici olacak.
Bu sahnenin farklı biçimlerini onlarca yıldır izliyorum. Hükümetler ve bakanlar değişiyor. Enerji projeleri ya da bölgesel güvenlik kaygıları öne çıktıkça anlaşmazlıklara yeni boyutlar ekleniyor. Ama gerilimi yönetmek için çalışan mekanizma tanıdık. Aklıma döner kapı geliyor: Bir kriz iki hükümeti kapının içine çekiyor, müzakerelerle kapı dönüyor ve taraflar daha sakin bir havaya çıkıyor. Her biri, içeri girerken taşıdığı pozisyonun hemen hemen aynısını evine götürüyor.
Çok geçmeden başka bir anlaşmazlık kapıyı yeniden döndürmeye başlıyor. Bu alışkanlığı anlatan bir kelime var. Türklerle Yunanlar o kelimeyi de paylaşıyor.
Tembel
Türkçedeki tembel kelimesinin Yunancada da bir karşılığı var: τεμπέλης, yani tempelis. Triantafyllidis Sözlüğü'ne göre Yunancaya Türkçeden geçmiş; daha eski kökeni ise Farsçaya uzanıyor. İki toplumun iç içe geçmiş tarihini hatırlatan binlerce örnekten biri.
Türk ve Yunan diplomatların hepsini çalışmamakla suçlamıyorum. Her iki ülkenin dışişleri teşkilatlarında olağanüstü emek veren, tehlikeli olayların daha ağır krizlere dönüşmesini önleyen insanlar tanıdım. Eleştirim onların içinde çalıştığı siyasi ve diplomatik sisteme yöneliyor. Bir müzakerenin sürmesinin başlı başına yeterli bir sonuç olduğu varsayımının giderek rahatlıkla benimsenmesine.
Veriler rahatsız edici. Yunanistan Dışişleri Bakanı Yorgos Yerapetritis, 10 Nisan 2025'te, 22 yıl boyunca yapılan 64 tur istikşafi görüşmenin deniz yetki alanlarının sınırlandırılması konusunda bir anlaşmaya doğru ilerleme sağlamadığını kabul etti. Kendi değerlendirmesine göre durum daha da kötüleşmişti. Aynı bakan, daha yakın dönemde kurulan düzenli diyaloğun göç, güvenlik ve seyahat gibi alanlarda somut kazanımlar getirdiğini de savunuyor. İki değerlendirmeyi birlikte ele almak gerekiyor.
Türkiye ile Yunanistan, 1999'dan bu yana turizm, ticaret ve başka pratik alanlardaki işbirliğini genişletti. Türk ziyaretçilerin bazı Yunan adalarına kısa süreli vize kolaylığıyla gidebilmesi sevindirici. Bunlar gerçek kazanımlar. Ancak temel deniz yetki alanı ve hava sahası anlaşmazlıklarının çözüme yaklaştığının kanıtı olarak sonsuza kadar sunulamazlar.
Diplomatik tembellik, çözülmemiş bir sorunu yönetmenin o sorunu çözmeye çalışmaktan daha konforlu hale geldiği noktada başlar.
Başarısız görüşmelerin art arda gelmesi tek başına tembelliği kanıtlamaz. Hukuki pozisyonlar gerçekten farklıdır; iç siyaset liderlerin verebileceği tavizleri sınırlar, güvenlik hesapları uzlaşmayı pahalı hale getirebilir. Eleştiri, hükümetler bu kısıtları değişmez kabul etmeye ve başarıyı yalnızca görüşmelerin sayısıyla ölçmeye başladığında siyasi sisteme yönelir.
1974'ten bir fikir
Gizliliği kaldırılmış bir Amerikan diplomatik telgrafı, bu eleştiriyi sınamak için iyi bir örnek sunuyor. NATO Genel Sekreteri Joseph Luns, 4 Temmuz 1974'te Brüksel'de altı müttefik ülkenin büyükelçisini topladı. Türkiye ile Yunanistan arasında Ege yüzünden çıkabilecek bir çatışmadan kaygılıydı. Büyük hukuki sorunları, azınlıklar meselesini ve Kıbrıs'ı o aşamada kenarda bırakarak adım adım ilerlemek istiyordu.
Luns, iki ülkenin Ege'deki olası petrol ve maden kaynaklarını değerlendirmek üzere ortak şirketler kurmasını önermeyi düşünüyordu. Ortaklık payları ve şirketlerin diğer koşulları daha sonra müzakere edilebilirdi. Önerinin amacı, Yunanistan'ın ileri sürdüğü hukuki hakları değiştirmeden Türkiye'nin kendi kıyıları açıklarındaki kaynaklardan makul pay alabileceği bir düzen düşünmekti.
Belge, varılmış bir anlaşmayı değil, sunulması tasarlanan bir öneriyi kaydediyor. Luns, Atina'nın NATO müdahalesini kendisine dayatılan bir çözüm olarak görebileceğinden endişe ediyor ve ön temasları dikkatle yürütmeyi planlıyordu. Telgrafta iki hükümetin öneriyi kabul ettiğini ya da imzaya hazır bir metin bulunduğunu gösteren hiçbir şey yok.
Yine de düşünce açıktı: Hukuki sınırlandırmanın tamamlanmasını beklemeden ekonomik işbirliği mümkün olabilir miydi?
29 Eylül 1976'da Dışişleri Bakanı İhsan Sabri Çağlayangil, New York'ta ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger ile benzer bir olasılığı görüştü. Resmi Amerikan tutanağına göre Ankara, Ege'nin bazı alanlarında ortak aramayı, başka alanlarda ayrı düzenlemeleri ya da adaların karasularını dışarıda bırakan daha geniş bir ortak arama modelini düşünüyordu. Kissinger, özellikle adaların kıta sahanlığı haklarına etkisi konusunda iki ülke anlaşamadığı için, Yunanistan'ın geniş kapsamlı öneriyi kabul edeceğinden kuşkuluydu.
Anlaşmazlık, birlikte değerlendirilecek alanın nasıl belirleneceğine kadar uzanıyordu. Bu ciddi bir engeldi ve kayıt bunu açıkça gösteriyor. Yine de bakanlar, kıta sahanlığının tamamı sınırlandırılmadan olası kaynakların nasıl araştırılabileceğini konuşabiliyordu.
Fikir, İsmail Cem ve Yorgo Papandreu döneminin Türk-Yunan yakınlaşmasında da dolaşımdaydı. Atina Haber Ajansı'nın 23 Eylül 2000 tarihli haberine göre eski Yunan bakan Stefanos Manos, ilk kez 1988'de gündeme getirdiği Ege petrolünün Türkiye ve Yunanistan tarafından ortak işletilmesi önerisini yeniden ortaya attı. Atina'daki ikili siyasi ve ekonomik bir sempozyumda konuşurken bu olasılığın incelenmesi gerektiğini savundu.
Manos, Yunan hükümeti adına müzakere yürütmüyordu. Mevcut açık kayıtlar da iki dışişleri bakanlığının öneriyi resmen benimsediğini göstermiyor. Buna rağmen 1974, 1976 ve 2000 kayıtlarını yan yana okuyunca ortak kaynak geliştirme düşüncesinin neden kalıcı bir düzenlemeye dönüşmediğini sormamak zor.
Tartışmalı alanlarda ticari olarak çıkarılabilir rezervlerin bulunduğunu ya da ortak bir girişimin mutlaka başarılı olacağını iddia etmiyorum. Ortak işletilecek bölgenin sınırları bile ihtilaflı olacaktır. Yatırım, gelirler, hukuki güvenceler ve kazancın paylaşımı ciddi çalışma gerektirir. Böyle bir fırsat belirdiğinde hükümetlerin yapılmasını sağlaması gereken çalışma da tam olarak budur.
Önceki hükümetler bu seçenekleri ciddi biçimde değerlendirdi ve reddettiyse neden uygulanamaz bulduklarını bilmeliyiz. Değerlendirmedilerse onun da açıklaması gerekir. Aralıklı biçimde ortaya atılan fikirlerle tekrarlanan anlaşmazlıklarla geçen elli yıl, bir kez daha görüşmelere devam etme vaadinden çok daha kapsamlı bir kamuya hesap verme çabası üretmiş olmalıydı.
1999'un açtığı kapı
İki ülkenin siyasi hayal gücünün daha fazlasına izin verdiği dönemler oldu. Ekim 1930'da Yunanistan Başbakanı Eleftherios Venizelos, Mustafa Kemal Atatürk ile uzlaşma arayışı için Türkiye'ye geldi. Anadolu'daki savaşın hatırası canlıydı; hükümetler yıllardır nüfus mübadelesinin sonuçlarıyla uğraşıyordu. Buna rağmen somut sorunları müzakere ettiler ve Dostluk, Tarafsızlık, Uzlaştırma ve Hakemlik Antlaşması'nı imzaladılar. Ocak 1934'te Venizelos, Atatürk'ü Nobel Barış Ödülü'ne aday gösterdi.
1930'u altın çağ olarak sunmamak gerekiyor. Bugünkü deniz yetki alanı anlaşmazlıklarından bir bölümü, modern biçimlerini çok daha sonra kazandı. O yakınlaşmanın gösterdiği şey, savaş henüz yakın geçmişteyken bile siyasi kararların iki ülke arasındaki ilişkinin yönünü değiştirebilmesiydi.
1999'daki başka bir açılımı da hatırlıyorum. İsmail Cem ile Yorgo Papandreu, Türkiye ve Yunanistan'daki depremlerden önce ilişkileri iyileştirmeye başlamıştı. Felaketler yaşandığında sıradan insanların verdiği karşılık kamuoyunun havasını değiştirdi. Yunan kurtarma ekipleri Türkiye'ye, Türk ekipleri Yunanistan'a gitti. Bu dayanışmanın ne kadar derinden karşılık bulduğunu hatırlıyorum.
Cem ve Papandreu o ortamı değerlendirdi. Ticaret, turizm ve kültür alanlarında işbirliği genişledi. İkili ilişkilerdeki iyileşme, Türkiye'nin Avrupa Birliği adaylığına ilişkin siyasi ortamı da etkiledi. Bunlar gerçek başarılardı. Benim hayal kırıklığım, o olağanüstü toplumsal yakınlaşmayla yeni bir krize yol açma ihtimali en yüksek anlaşmazlıklarda kaydedilen sınırlı ilerleme arasındaki mesafeden kaynaklanıyor.
Ortak bir Ege kaynak projesini hayata geçirmek siyasi bakımdan zor, belki de imkansız olacaktı. Ama seçenek onlarca yıldır tartışılmıştı ve kamuoyundaki hava nadiren görülebilecek kadar elverişliydi. İki bakan başarıyı garanti edemezdi; bütün tavizleri tek başlarına verme yetkileri de yoktu. Yine de her iki ülkenin siyasi liderleri, fikrin sempozyumlardan ve diplomatik notlardan öteye geçip geçemeyeceğini sınamak için ender rastlanan bir fırsata sahipti.
O fırsat geçti. En zor sorular yerinde kaldı.
Kıbrıs ve kalıcı çıkarlar
Son kablo anlaşmazlığından çok önce, bu döngüyü anlamamda Kıbrıs'ın belirleyici bir yeri vardı. 2004 baharında Atina Ulusal ve Kapodistrias Üniversitesi'nde eğitim görürken, İngiliz işgalinden itibaren Türk Kıbrıslı toplumunun siyasi tarihi üzerine yüksek lisans tezimi yazıyordum.
Annan Planı sürecinde yer almış hocalarımızdan biri, planın bir taslağını seminer salonuna getirdi. Mavi-beyaz dosyayı hatırlıyorum. Kapağını açmadan önce tek bir soru sordum.
İngilizler gidiyor mu?
"Hayır" dedi. Dosyayı geri verdim.
Bu konuşmayı Ağustos 2026'da yayımladığım Are the British Leaving? yazımda, ilk tepkimin gerektirdiği düzeltmeyle birlikte anlattım. İngiltere, kapsamlı bir çözüme varılması halinde egemen üs bölgelerinin 45 mil karelik bölümünü, yaklaşık 117 kilometrekaresini devretmeyi önermişti. Önemli bir toprak teklifiydi; ancak bu alan temel askeri altyapıyı içermiyordu ve İngiliz hükümeti devrin üslerin faaliyetlerini aksatmayacağını söylüyordu.
Benim için mesele stratejik işlevin korunmasıydı. İki Kıbrıslı toplumdan anayasal düzeni, toprağı, siyasi otoriteyi ve güvenlik garantilerini yeniden ele almaları isteniyordu. İngiltere Birleşmiş Milletler sürecini destekliyor ve toprak öneriyordu. Aynı anda hangi çıkarlarının korunacağını da açıkça belirliyordu.
Bu tablo Londra'nın kalıcı bir bölünme istediğini kanıtlamaz. Askeri tesisleri kapsamlı bir çözümden sonra da faaliyet gösterebilirdi ve İngiltere'nin toprak teklifi gerçek bir tavizdi. Yine de karşılaştırma, hangi yerleşik düzenlemelerin müzakereye açık sayıldığı, hangilerinin baştan korunduğu sorusunu doğuruyor.
İngiliz sömürge yönetimine ilişkin araştırmam, dış güçlerin çıkarlarıyla birbiriyle yarışan ulusal hedeflerin iki toplumun siyasi ayrışmasına nasıl katkıda bulunduğunu ele alıyordu. O günden bu yana adanın çözülememiş statüsü çevresinde yeni kurumlar, siyasi çevreler ve stratejik ilişkiler oluştu. Ocak 2026'da yayımladığım Cyprus Is Divided by Design, Not by Accident yazısında da Avrupa Birliği'nin Türk Kıbrıslıların katılımı olmadan gelişen işbirliği düzenlemeleri üzerinden bu statükoyu nasıl yönetilebilir kıldığını tartışmıştım. Bazı aktörler mevcut düzenlemelerden yetki ya da güvenlik elde ederken bunun bedelinin önemli bölümünü sıradan Kıbrıslılar ödemeye devam ediyor.
Bu düzenden yararlanan aktörlerin hepsinin çözüme karşı olduğunu yalnızca bu nedenle iddia edemeyiz. Ama tekrar tekrar onu değiştirmeyi hedefleyen müzakerelere rağmen bir siyasi düzenin nasıl ayakta kalabildiğini anlamaya yardımcı olur.
Miras
Türkiye ile Yunanistan'ı bazen bir aile mirası yüzünden tartışan iki çocuk gibi düşünüyorum. Baba ölüyor, çocuklar neyin kime ait olduğu konusunda anlaşamıyor ve onların çocukları, başlamasını kendilerinin seçmediği bir tartışmayı miras alıyor.
Bu benzetmede baba Anadolu. Anadolu adı da Yunanca anatolē kelimesinden geliyor. İki toplumun farklı biçimlerde paylaştığı tarihsel bir dünyadan söz ediyorum; ülkelerden birinin diğerinin ulusal tarihini benimsemesini istemiyorum.
Yunanistan, Osmanlı yönetimine karşı verdiği mücadeleyle bağımsızlığını kazandı. Türkiye Cumhuriyeti ise o imparatorluk dünyasının çöküşünde kendi ulusal mücadelesinden doğdu. Koşullar farklıydı ve iki ülkenin tarihi birbirine indirgenemez. İkisinin de ciddiyetle ele alınması gereken acı hatıraları var: Anadolu'daki evlerinden ayrılmak zorunda bırakılan ya da sürülen Rumlar; Balkanlar'da öldürülen veya yerinden edilen Türkler ve diğer Osmanlı Müslümanları. Nüfus mübadelesi, Ege'nin iki kıyısındaki ailelere yeni kayıplar getirdi.
Bu acıları yarıştırmak istemiyorum. Yunanistan'da yıllarca yaşadım, eğitim gördüm; orada ailemden saydığım dostlarım var. Resmi anlaşmazlıkların dilinin ötesinde ne kadar çok şeyin yaşadığını biliyorum. Kelimeleri, yemekleri, müziği ve gündelik alışkanlıkları paylaşan iki toplum, tarih üzerindeki bütün tartışmalarını sonuçlandırmadan da birbirlerini tanıyabilir.
Bu yakınlık kıta sahanlığı sınırını çizemez. Ancak en zor hukuki meseleleri daha uzun bir sürece bırakarak pratik kazanımları paylaşmayı hedefleyen bir siyasi iradeye destek olabilir. Böyle bir fikri yalnızca uygulanması zor diye kenara atmamak gerekir.
Statükonun konforu
Mevcut rutinin sürmesini kolaylaştıran teşvikler var. Uzlaşma öneren lider teslimiyetle suçlanmayı göze alır; reddeden lider kararlılığı nedeniyle övülebilir. Diplomatik kurumlar bir olayın krize dönüşmesini önlediklerini gösterebilir, siyasi yöneticileri de yeni bir toplantı duyurabilir. Kamuoyuna hangi somut seçeneklerin neden reddedildiği ise pek anlatılmaz.
Medyanın da kendine özgü ödülleri var. Charlatanism yazımda ciddi bir deniz yetki alanı uyuşmazlığının nasıl savaşın ilk sahnesi gibi pazarlanabildiğini incelemiştim. Araştırma gemisi tehdide, denizcilik bildirimi ulusal aşağılanmaya dönüştürülüyor; teknik terimler kimin kimi mağlup ettiğine dair hükümlerin malzemesi yapılıyor. Bu tür yayıncılık, okurun anlaşmazlığı daha iyi anlamasına katkıda bulunmadan da kazanç sağlayabiliyor.
Yunanistan'ın meşru güvenlik kaygıları var ve kapsamlı bir askeri modernizasyon yürütüyor. Türkiye'nin de ciddiyetle değerlendirilmesi gereken deniz yetki alanı ve bölgesel güvenlik çıkarları bulunuyor. Türkiye'nin Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne (UNCLOS) taraf olmaması, Ankara'nın deniz yetki alanlarına ilişkin bütün iddialarını kendiliğinden geçersiz kılmaz. Aynı şekilde Türkiye'nin bir deniz alanı üzerinde hak iddia etmesi de o alanda kendiliğinden yetki doğurmaz. Bir gazeteci, tarafların görüşlerini kesin birer hukuki hüküm gibi aktarmadan, her birini dayandığı gerekçeler ve karşı itirazlarla birlikte değerlendirebilmeli.
Tehlikeler gerçek. Kıbrıs'ta 1974'te yaşananlar ve 1996 Kardak / Imia krizi, itidalin kaybolabildiğini ya da kaybolmaya tehlikeli biçimde yaklaşılabildiğini hatırlatıyor. İki NATO müttefiki arasında iletişimin açık kalması değerlidir; bu ilişkiyi ciddiyetle ele alan hiç kimse tersini savunmamalı.
Fakat karşı karşıya gelmeyi önleme becerisi diplomasinin nihai başarı ölçütüne dönüşemez. Gerilimi düşürmekte onlarca yıllık deneyim kazanan hükümetler, vatandaşlarına bir sonraki krizin nedenleriyle ilgili ne yapmayı denediklerini de anlatabilmeli.
Döner kapı
GSI anlaşmazlığı bizi tanıdık bir yere geri getirdi. Türkiye, kendi kıta sahanlığının parçası olduğunu ileri sürdüğü sulardaki araştırma çalışmaları için yayımlanan Yunan NAVTEX'ine itiraz etti. Yunan makamları araştırmalara izin verme yetkisinin kendilerinde olduğunu savundu. Ardından Türk diplomatik kaynaklar, somut sorunun çözüldüğünü söyledi; bu sonucun operasyonel koşulları kamuoyuna açıklanmadı.
Açıklamalar deniz sınırlarında anlaşmaya varıldığını göstermedi. Araştırma gemisinin sonraki hareketleri yeni görüş ayrılıklarını da ortaya çıkarabilir. Tekrarlanan diplomatik örüntüyü görmek için gizli bir pazarlık uydurmaya gerek yok.
Eylül ve Ekim aylarında yayımladığım yazılarda bu diplomatik alışkanlığı ele almıştım. Gazetecilik, olaylar gelişirken yapılan değerlendirmeleri sonradan ortaya çıkan olgularla sınamayı gerektirir. Kendi yazdıklarımı bu ölçüyle yeniden tartmak bana mesleki bir tatmin veriyor. Fakat Ankara ile Atina'nın bu döngüden çıktığını görmek, herhangi bir tespitimin doğrulanmasından çok daha değerli olurdu.
İki ülkenin yetenekli diplomatları, bir uzlaşma geçmişi ve diyaloğun sürdürüleceğini söyleyen yeni bir bildiriden daha ciddi ilgiyi hak eden önerileri var. Siyasi liderler krizleri kontrol altına almayı öğrendi. Asıl zor sorumlulukları, benzer krizlerin yeniden yaşanmasına yol açan nedenleri azaltmak.
Türkçede tembel. Yunancada τεμπέλης.
Yüzyıllardır aynı kelimeyi paylaşıyoruz. Gelecek kuşaklara bu kelimeyi miras bırakabiliriz. Aynı anlaşmazlıkları bırakmak zorunda değiliz.
Kaynaklar: ABD Dışişleri Bakanlığı, Foreign Relations of the United States (4 Temmuz 1974; 29 Eylül 1976), Yunanistan Dışişleri Bakanlığı (10 Nisan 2025), Atina Haber Ajansı (23 Eylül 2000), Milletler Cemiyeti Antlaşmalar Serisi (1930), Birleşik Krallık Parlamentosu (Şubat–Mart 2003), Kathimerini (7 Kasım 2026), Yunan Dili Merkezi, Bosphorus News incelemesi ve haberciliği.

