Bosphorus News Jeopolitik Masası
Kıbrıs liderleri yeniden BM masasına dönerken Filo Jet dosyası Ankara'da siyasi, askeri ve adli makamların gündemine taşındı. Washington İran bağlantılı yaptırımlarını Türkiye'deki şirketlere genişletti; Brent ise Hürmüz'deki baskıyla 100 doların üzerine çıktı.
Kıbrıs
Liderler Lefkoşa'da buluştu, sıradaki durak New York
Kıbrıs Türk lideri Tufan Erhürman ile Kıbrıs Rum lideri Nikos Hristodulidis çarşamba günü saat 10.30'da eski Lefkoşa Havalimanı'ndaki Birleşmiş Milletler (BM) İyi Niyet Misyonu tesislerinde bir araya geldi. Yayın saatine kadar görüşmenin sonucuna ilişkin açıklama yapılmadı.
Buluşma 2 Eylül için planlanmış, Filo Jet faciasının ardından ertelenmişti. Kıbrıs Rum müzakereci Menelaos Menelaou ile Erhürman'ın müsteşarı Mehmet Dânâ toplantı öncesinde hazırlık görüşmesi yaptı.
Hristodulidis salı günü Kıbrıs Türk basınına iki liderin birlikte "tarih yazabileceğini" ve yeniden birleşme dışında bir planının bulunmadığını söyledi. Erhürman birkaç saat sonra birlikte tarih yazmanın hiç de kolay olmadığını belirterek bölgesel ittifakları, sonuç vermeyen güven artırıcı önlemleri ve güven kaybını beslediğini söylediği diğer başlıkları sıraladı.
Güven artırıcı önlemler, müzakere yöntemi ve yeni bir genişletilmiş Kıbrıs toplantısının hazırlıkları masada kalıyor. BM Genel Sekreteri Antonio Guterres'in Kıbrıs Kişisel Temsilcisi Maria Angela Holguin Cuellar sağlık gerekçesiyle planlanan seyahatlerini iptal etti. Guterres'i telefonla bilgilendirmesi bekleniyor.
Bir sonraki diplomatik durak New York. BM Genel Kurulu'nun 81. dönemi 8 Eylül'de açıldı. Kıbrıs liderlerinin ay sonunda yapılacak yüksek düzeyli hafta sırasında ayrı temaslarda bulunması bekleniyor.
Filo Jet dosyası Ankara'ya taşındı, Meclis araştırmaya hazırlanıyor
Kıbrıs Türk Başbakanı Ünal Üstel, Filo Jet'te halen kayıp olan 14 kişiye ulaşılması için derin deniz çalışmalarına uzman özel bir şirketin katılması kararıyla Ankara'dan döndü.
Üstel'in Ankara programı yalnızca enkaz çalışmasıyla sınırlı kalmadı. Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz, Milli Savunma Bakanı Yaşar Güler, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Selçuk Bayraktaroğlu ve Adalet Bakanı Akın Gürlek ile görüştü. Arama çalışmaları ve adli soruşturma ayrı kanallarda sürüyor.
Enkaz yaklaşık 554 metre derinlikte. Arama çalışmaları çarşamba günü 11. gününe girdi. Gemideki 267 kişiden 239'u kurtarıldı, 14 kişinin hayatını kaybettiği kesinleşti, 14 kişi ise halen kayıp. TCG Işın ve TCG Alemdar enkaz çevresinde uzaktan kumandalı sualtı sistemleriyle çalışıyor.
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) Cumhuriyet Meclisi perşembe günü saat 10.00'da olağanüstü toplanacak. Cumhuriyetçi Türk Partisi'nin (CTP) sunduğu önerge ile Ulusal Birlik Partisi (UBP) ve Demokrat Parti'nin (DP) ortak önergesi; facianın nedenleri, ruhsatlandırma ve denetim süreçleri ile olası idari ihmallerin araştırılmasını istiyor.
Aynı oturumda Türkiye-KKTC fiber optik altyapı projesine ilişkin ek protokol de Genel Kurul gündemine gelecek.
Herzog perşembe günü Kıbrıs'ta, ziyaret protesto edilecek
İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog, Hristodulidis'in davetiyle perşembe günü Kıbrıs'a günübirlik ziyaret yapacak. Kıbrıs Barış Konseyi ve bazı savaş karşıtı örgütler saat 18.30'da Cumhurbaşkanlığı Sarayı önünde protesto çağrısı yaptı.
Ziyaret, İsrail, Kıbrıs Cumhuriyeti ve Yunanistan arasındaki savunma ilişkilerinin genişlediği bir döneme denk geliyor. Kıbrıs Cumhuriyeti İsrail yapımı Barak MX hava savunma sistemini envanterine aldı. İsrail ve Yunanistan ise milyarlarca avroluk katmanlı hava savunma programında ilerliyor.
Zamanlama Erhürman'ın gündeme getirdiği başlıklardan birini yeniden öne çıkarıyor. Kıbrıs Türk lideri, güven artırıcı önlemler konuşulurken bölgesel güvenlik ilişkilerinin genişlemesini açık biçimde sorguluyor.
Ege ve Enerji
GSI'da maliyet uyarısı, denizde yeni NAVTEX sınavı
Kıbrıs Cumhuriyeti Maliye Bakanı Makis Keravnos, Büyük Deniz Bağlantısı'nın (Great Sea Interconnector - GSI) kamuoyunda kullanılan 1,9 milyar avroluk rakamın çok üzerine çıkabileceğini söyledi.
Keravnos'a göre bu tutar esas olarak denizaltı kablosunu kapsıyor. Sigorta, depolama, bakım ve diğer giderlerin ayrıca eklenmesi gerekiyor. Bakan, devletin projeye ortak olup olmayacağına karar vermeden önce güncel mali verilere ihtiyaç bulunduğunu da söyledi.
Enerji Bakanı Michalis Damianos ise Kıbrıs-Girit ayağı ile İsrail'e uzanması planlanan bölümün devam edeceğini söylüyor.
İki bakanlık aynı projenin farklı taraflarına ağırlık veriyor. Enerji Bakanlığı inşa takvimine odaklanırken Maliye Bakanlığı nihai faturayı ve kamuya düşecek yükü sorguluyor.
Bir sonraki sınav denizde yaşanabilir. Yunan ve Kıbrıs Rum basını, deniz tabanı çalışmalarının yeniden başlaması için önümüzdeki haftalarda Yunanistan tarafından NAVTEX yayımlanabileceğini, çalışmaların 2026 bitmeden yeniden başlamasının planlandığını bildiriyor. Kalan güzergah, 2024'te Türkiye'nin itirazları üzerine çalışmaların kesildiği Kaşos'un doğusundaki uluslararası suları da içeriyor.
Ege'de ikinci bir kablo dosyası da ilerliyor. Yunan Sahil Güvenliği, Panama bayraklı Ocean Link gemisine Sakız ile Midilli arasındaki OTE fiber optik hattında iki arızanın onarılması ve kablonun koruyucu biçimde yeniden gömülmesi için 27 Ağustos'ta izin verdi.
Elektrik enterkonnektörü ile telekom kablosu farklı projeler. Ancak iki güzergah da kıta sahanlığı sınırlandırmasının yapılmadığı uluslararası sularda denizcilik bildirimini hangi makamın yayımlayacağı sorusuna dayanıyor.
Hürmüz trafiği düşerken Brent 100 doları aştı
Brent petrol çarşamba günü 100 doların üzerine çıktı. Hürmüz Boğazı çevresindeki yeni saldırılar ve Suudi enerji tesislerine yönelik saldırılar fiyatlara yeni bir savaş primi ekledi.
Salı günü Hürmüz'den geçtiği tespit edilen emtia taşıyan gemi sayısı altıya düştü. Pazartesi bu sayı dokuzdu. Son 10 günlük günlük ortalama ise 12.
Bu sayılar gerçek trafiğin tamamını göstermiyor. Daha fazla gemi Otomatik Tanımlama Sistemi (AIS) sinyallerini kamuya kapatarak geçiş yapıyor.
Düşüş, Bosphorus News'in İran'ın Hürmüz'de kurmayı planladığı kısıtlı bölgeye ilişkin haberinde izlenen baskının sürdüğünü gösteriyor. Tahran halen bölgenin ayrıntılı haritasını, koordinatlarını ve uygulama kurallarını yayımlamadı.
Sigorta artık geminin geçip geçmemesi kararında doğrudan etkili. Emirates National Oil Company yöneticisi Paul Bradshaw, savaş riski ve kargo sigortasının Hürmüz'den geçen tek bir petrol yüküne 10 ila 20 milyon dolar arasında ek maliyet bindirebildiğini söyledi. Bazı işletmeciler sigortasız geçiş seçeneğini tartışıyor.
Türkiye'nin yeni Orta Vadeli Programı (OVP), 2026 için ortalama Brent fiyatını 88 dolar, enerji ithalat faturasını ise 71 milyar dolar olarak hesaplıyor. Programın yayımlanmasından üç gün sonra spot Brent bu varsayımın 12 dolardan fazla üzerine çıktı.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Para Politikası Kurulu perşembe günü toplanacak.
Yaptırımlar ve Körfez Savunması
ABD, Mahan Air ağı nedeniyle Türkiye'deki üç şirketi yaptırım listesine aldı
ABD Hazine Bakanlığı Yabancı Varlıklar Kontrol Ofisi (OFAC), İran havacılık sektörüne yönelik yaptırımları genişleterek Türkiye merkezli üç şirketi listeye aldı.
Hazine Bakanlığı, Sky Phoenix Hava Yolları'nın yaptırım altındaki Mahan Air'e en az üç ABD menşeli Boeing 777 uçağının aktarılmasında aracı olduğunu ileri sürdü.
S Sistem Lojistik'in İran'a insansız hava aracı parçaları ve sanayi ekipmanı içeren sevkiyatları koordine ettiği, Mes Cargo'nun ise Mahan Air adına genel satış temsilciliği ve kargo koordinasyonu yaptığı belirtildi.
Üç şirket, 27 İran havayolunun da bulunduğu toplam 36 hedeflik pakette yer aldı. Washington bazı sivil havacılık izinlerini de askıya aldı.
Türkiye'deki İran bağlantılı yapılara yönelik önceki Amerikan adımları daha çok para hareketlerine odaklanıyordu. Yeni paket uçak tedariki, kargo ve lojistiği de kapsıyor.
İngiltere İran yaptırımlarını sıkılaştırdı, Şah Deniz güzergahını açık bıraktı
İngiltere salı günü İran yaptırımlarını genişletirken Azerbaycan'daki Şah Deniz doğal gaz sahası için istisna getirdi.
Yeni genel lisans; Şah Deniz, Güney Kafkasya Boru Hattı, Azerbaijan Gas Supply Company ve Azerbaycan gazını Türkiye üzerinden Avrupa'ya taşıyan bağlantılı altyapının çalışması için gerekli faaliyetleri kapsıyor.
Washington İran havacılığına hizmet verdiğini ileri sürdüğü Türkiye merkezli şirketleri hedef alırken Londra, Azerbaycan gazının Türkiye üzerinden batıya akışının sürmesi için açık bir istisna tanımladı.
Ankara ve İslamabad Husi saldırılarını kınadı, Mekke Paktı devreye sokulmadı
Husiler salı günü Suudi kentleri ve enerji altyapısına drone ve füze saldırıları düzenledi. Saldırılarda 73 kişi yaralandı, bazı petrol tesislerinde yangın çıktı.
Türkiye saldırıları en güçlü biçimde kınadı, Suudi Arabistan'ın egemenliğine ve toprak bütünlüğüne desteğini yineledi ve Husilere saldırıları durdurma çağrısı yaptı. Pakistan da Riyad'ın topraklarını savunma hakkını destekleyen ayrı bir açıklama yayımladı.
Her iki açıklamada da Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında 7 Ağustos'ta imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması'nın müşterek savunma hükmüne atıf yapılmadı.
Anlaşma, üyelerden birine yönelik silahlı saldırının üç ülkeye birden yapılmış sayılacağını öngörüyor. Kurumsal mekanizma ise halen kuruluyor. İlk Stratejik Siyasi ve Savunma Komitesi toplantısı 31 Ağustos'ta İstanbul'da yapılmış, Suudi Arabistan'da daimi sekretarya kurulmasına karar verilmişti.
Suudi Arabistan'a yönelik saldırılar müşterek savunma hükmünün ilk açık sınavını oluşturdu. Ankara ve İslamabad'ın ilk cevabı diplomatik düzeyde kaldı.
İsrail ve Filistin
Türkiye, yerleşim ticaretine karşı 12 ülkenin aldığı kararı destekledi
Türkiye, Birleşik Krallık, Fransa ve Kanada öncülüğündeki 12 ülkenin Batı Şeria'daki İsrail yerleşimleriyle ticari ve ekonomik ilişkileri yasaklamaya yönelik kararını destekledi.
Dışişleri Bakanlığı kararı memnuniyetle karşıladığını ve desteklediğini açıkladı, diğer ülkelere de benzer adımlar atma çağrısında bulundu. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Burhanettin Duran da daha sonra karara destek veren ayrı bir açıklama yaptı.
İsrail, İngiliz adımlarına karşı East Jerusalem'daki İngiliz Konsolosluğu'nun kapatılması talimatını verdi ve Londra ile Gazze konusunda yürütülen bazı işbirliği kanallarını sınırlandırdı.
Batı Şeria'daki yerleşimlerle ticareti hedefleyen karar, İngiltere'nin East Jerusalem'daki diplomatik varlığına ve Gazze koordinasyonundaki rolüne uzanan yeni bir krize dönüştü. Türkiye 12 ülkelik girişimin yanında açık pozisyon aldı.
Karadeniz ve Balkanlar
Türkiye yeniden olası Ukrayna-Rusya-ABD görüşme yerleri arasında
Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodimir Zelenskiy, Türkiye, Birleşik Arap Emirlikleri ve İsviçre'nin Ukrayna, Rusya ve ABD arasında yapılabilecek yeni üçlü görüşmenin olası ev sahipleri arasında bulunduğunu söyledi.
Henüz yer veya tarih üzerinde uzlaşma yok.
Görüşmeler gerçekleşirse Türkiye daha önce rol aldığı başlıklara yeniden dönecek. Tahıl sevkiyatı, enerji altyapısı ve esir takası olası gündem maddeleri arasında. Ankara'nın Moskova ve Kiev ile bu üç alanda da çalışan kanalları bulunuyor.
Mladiç cenazesinin yankısı Bosna'dan NATO-AB hattına uzandı
Ratko Mladiç'in Belgrad'daki cenazesi bölgesel bir diplomatik krize dönüştü.
Bosna Hersek iki Sırp diplomatı sınır dışı etti ve planlanan bölgesel işbirliği mutabakatını askıya aldı. Türkiye Dışişleri Bakanlığı, cenazenin uluslararası mahkemelerde hükme bağlanmış suçları inkar etme veya hükümlüleri yüceltme aracı olarak kullanılmasının kabul edilemez olduğunu açıkladı.
Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen de resmi katılımı ve kalabalık ilgiyi eleştirerek Sırbistan'ın tutumunu Avrupa Birliği üyelik sürecinde beklenen standartlarla ilişkilendirdi.
Salı günü ayrı bir gündem kapsamında NATO'nun Kuzey Atlantik Konseyi ile Avrupa Birliği Siyasi ve Güvenlik Komitesi, Bosna Hersek'teki Avrupa Birliği Gücü Althea Operasyonu'nu (EUFOR Althea) görüştü. İki kurum, operasyonun BM Güvenlik Konseyi yetkisinin yenilenmesini destekledi ve ülkede güvenlik boşluğu oluşmasına izin verilmeyeceğini belirtti.
Althea toplantısı cenaze krizinden bağımsız planlanmıştı. İki gelişmenin aynı güne denk gelmesi, 1990'lı yılların savaşlarının siyasi mirasının Bosna'nın bugünkü güvenlik gündeminden çıkmadığını gösterdi.
Romanya ve Almanya'dan yeni Rusya bağlantılı sabotaj uyarıları
Romanya istihbaratı, stratejik askeri hedefler ile Ukrayna'ya ait Antonov uçaklarının gözetlenmesini içeren ve Rusya tarafından koordine edildiğini söylediği bir sabotaj operasyonunu engellediğini açıkladı.
Almanya ise Leipzig/Halle Havalimanı'na yönelik bir drone operasyonunun Rusya'da aylar boyunca hazırlandığını bildirdi. Şansölye Friedrich Merz, çarşamba günü parlamentoda yaptığı konuşmada Almanya'nın ağır sonuçları olabilecek bir olaydan kıl payı kurtulduğunu söyledi. Moskova suçlamaları reddetti.
İki vaka farklı, ancak her ikisinde de Ukrayna'yı destekleyen ülkelerin kullandığı sivil veya askeri altyapı hedefte. NATO ülkeleri cephe gerisindeki havaalanları, limanlar, demiryolları ve drone tehdidine daha fazla kaynak ayırıyor.
Bölgesel Diplomasi
El Alamein'de deniz hukuku ve enerji aynı bildiride
Mısır, Yunanistan ve Kıbrıs Cumhuriyeti salı günkü üçlü zirveyi, deniz yetki alanı sınırlandırmasına ilişkin anlaşma ve mutabakatların uluslararası hukuka, Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS) dahil, uygun olması gerektiğini belirten ortak bildiriyle tamamladı.
Bildiri ayrıca Kıbrıs Cumhuriyeti doğal gaz sahalarının Mısır altyapısına daha hızlı bağlanmasını ve üçlü mekanizma için Lefkoşa'da daimi sekretarya kurulmasını destekledi. Türkiye ve Mekke Ortak Savunma Anlaşması nihai metinde doğrudan anılmadı.
El Alamein bildirisi Bosphorus News'in ayrı haberinde ayrıntılı olarak ele alındı.
Zirve aynı zamanda El Alamein Uluslararası Hava Gösterisi ile birlikte düzenlendi. Türk savunma şirketleri fuara katılırken Türk Yıldızları da gösteri programında yer aldı. Kahire aynı gün Ankara'nın yakından izlediği deniz yetki alanı bildirisini ve Türk askeri havacılık varlığını aynı organizasyonda ağırladı.
Bosphorus News Okuması
Filo Jet artık yalnızca bir enkaz operasyonu değil. Dosya parlamenter denetim, adli soruşturma ve idari sorumluluk başlıklarına açıldı. Perşembe günü milletvekilleri facianın yanı sıra denetim ve ruhsatlandırma süreçlerini de ele alacak. Aynı oturumda Türkiye-KKTC fiber protokolü Genel Kurul'a gelecek.
GSI'da aynı anda üç tartışma yürütülüyor: maliyet, finansman ve deniz yetkisi. Kıbrıs Cumhuriyeti Enerji Bakanlığı projenin devam edeceğini söylüyor. Maliye Bakanlığı nihai faturayı ve devletin projeye ortak olup olmayacağını sorguluyor. Yunanistan ise Türkiye'nin daha önce denizcilik yetkisine itiraz ettiği sularda yeni araştırma hazırlığında. Yeni bir gerilim çıkarsa ilk işaret gemiden önce bir NAVTEX olabilir.
İran yaptırımları Türkiye açısından iki ayrı sonuç üretiyor. Washington, Mahan Air'e hizmet verdiğini ileri sürdüğü havacılık ve lojistik şirketlerini hedef alıyor. İngiltere ise Şah Deniz'i ve Azerbaycan gazını Türkiye üzerinden taşıyan boru hatlarını yaptırım alanının dışında tutuyor.
Mekke Paktı üyelerinden biri ilk ciddi saldırıyla karşılaştı. Türkiye ve Pakistan saldırıları kınadı ve Suudi Arabistan'ın kendisini savunma hakkını destekledi. Ancak müşterek savunma hükmü kamuya açık biçimde işletilmedi. Anlaşmanın en çok dikkat çeken maddesinin sahada nasıl çalışacağı hâlâ bilinmiyor.
Hürmüz'de tablo daha somut. Brent 100 doları geçti, görünür gemi trafiği yeniden düştü ve sigorta tek bir kargo geçişine 10 ila 20 milyon dolar ekleyebiliyor. Türkiye yeni ekonomi programını 88 dolarlık petrol varsayımıyla yayımladı. Üç gün sonra piyasa bunun 12 dolardan fazla üzerinde.
Kaynaklar: Birleşmiş Milletler, KKTC Cumhurbaşkanlığı, KKTC Başbakanlığı, KKTC Cumhuriyet Meclisi, Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı, Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, ABD Hazine Bakanlığı, OFAC, Birleşik Krallık hükümeti, NATO, Avrupa Birliği, Yunan Sahil Güvenliği, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Türkiye Cumhuriyeti Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Pakistan Dışişleri Bakanlığı, Reuters, Associated Press, Cyprus Mail, Cyprus News Agency, BRTK, Bosphorus News inceleme ve haber takibi.
Dünkü brifi okuyun: 8 Eylül.