Doğu Akdeniz'de öne çıkan askeri, denizcilik ve diplomatik gelişmeler
Bosphorus News Jeopolitik Masası
Guterres, BM Genel Kurulu haftasında Kıbrıs için yeni bir 5+1 toplantısı ihtimalini kapattı; Türkiye Moskova ve Kiev'e Karadeniz'de sivil gemilere yönelik saldırıları sona erdirmeyi hedefleyen bir memorandum taslağı iletti. Fon geri alım ödemelerindeki temerrütlerin ardından Borsa İstanbul sert satış gördü ve finans otoriteleri likidite tedbirleri açıkladı.
Kıbrıs ve Ege
Guterres, Kıbrıs liderleri görüşürken BM Genel Kurulu'nda 5+1'e kapıyı kapattı
Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri António Guterres, BM Genel Kurulu marjında Kıbrıs konusunda 3+1 ya da 5+1 formatında bir toplantı yapılmayacağını söyledi. Yeni bir genişletilmiş toplantının sonuç verebilmesi için daha fazla hazırlık gerektiğini belirten Guterres, "Geçmişteki hataları tekrarlayamayız" dedi.
Kıbrıs Türk lideri Tufan Erhürman ile Kıbrıs Rum lideri Nikos Hristodulidis perşembe günü BM gözetiminde bir araya geldi. Görüşmede güven artırıcı önlemler, müzakere yöntemi ve Kıbrıs meselesinin esasına ilişkin konular ele alındı.
Hristodulidis, önümüzdeki günlerde sonuç verebilecek yeni fikirler sunduğunu söyledi. Erhürman da yeni önerilerin masaya geldiğini doğruladı ve görüşmeyi bir öncekine göre "nispeten daha iyi" olarak nitelendirdi. Ancak yeni bir 5+1 için gerekli koşulların henüz oluşmadığını belirtti.
Erhürman, 23 Eylül'de New York'a giderek Guterres ve BM Genel Sekreteri'nin Kıbrıs Kişisel Temsilcisi María Ángela Holguín ile ayrı ayrı görüşecek. Erhürman, bu temasların sürecin bundan sonraki yol haritasını netleştirmesini beklediğini söyledi.
Türkiye, Mitsotakis'in Meis ziyaretindeki askeri görüntülere itiraz etti
Milli Savunma Bakanlığı (MSB), Yunanistan Başbakanı Kyriakos Mitsotakis'in Türkiye'de Meis olarak bilinen Kastellorizo'ya yaptığı son ziyaretteki askeri görüntülere itiraz etti. Bakanlık, 1947 Paris Barış Antlaşması'na ilişkin kendi yorumuna atıf yaparak ziyaret sırasında askeri unsurların bulunmasının adanın gayriaskeri statüsüyle bağdaşmadığını belirtti. Mitsotakis, Ro ve Strongyli adacıklarındaki askeri gözetleme noktalarını da ziyaret etmişti.
Yunanistan Dışişleri Bakanlığı Ankara'nın yorumunu reddediyor. Atina, Türkiye'nin silahsızlandırma tezlerinin uluslararası hukukta dayanağı bulunmadığını ve Yunanistan'ın kendi savunması için gerekli önlemleri alma hakkına sahip olduğunu savunuyor.
MSB ayrıca 51'inci Komando Tugayı'nın yer değişikliği kararının haziran ayında onaylandığını açıkladı. Karar, Mitsotakis'in eylül ayındaki ziyaretinden önce alınmıştı.
Son gerilim, Ege'de deniz parkları ve deniz yetki alanları üzerinden süren Türkiye-Yunanistan hukuk tartışmasına yeni bir başlık ekledi.
Taçoy: Kıbrıs-Lübnan kablosu için Türkiye'nin izni gerekir
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) Ekonomi ve Enerji Bakanı Hasan Taçoy, Kıbrıs ile Lübnan arasında planlanan elektrik bağlantısına ilişkin araştırmaların ve ileride yapılacak kablo döşeme çalışmalarının Türkiye'nin iznini gerektireceğini söyledi.
Proje henüz güzergah belirleme aşamasına gelmedi. Kıbrıs Cumhuriyeti ile Lübnan temmuz ayında Dünya Bankası destekli bir ön fizibilite çalışmasının başlatılması konusunda anlaşmıştı. Daha ayrıntılı teknik çalışmalara ilk değerlendirmenin sonucuna göre geçilecek.
Türkiye'nin 2014'te BM'ye sunduğu A/68/857 sayılı belge, Kıbrıs'ın doğusundaki bütün suları Türk karasuları olarak tanımlamıyor. Belge, 32°16′18″ doğu boylamı ile 34°48′51.634″ doğu boylamı arasındaki Türkiye-KKTC kıta sahanlığı sınırlandırma hattının koordinatlarını kayda geçiriyor.
Temmuz ayındaki resmi açıklama da projeyi Dünya Bankası destekli ön fizibilite aşamasında tanımlıyor ve bir güzergah vermiyor. Mevcut belgeler bu nedenle gelecekteki kablonun hangi tarafın hak iddia ettiği deniz alanından geçeceğini belirlemeye yetmiyor.
Karadeniz
Türkiye, Rusya ve Ukrayna'ya sivil gemicilik için memorandum gönderdi
Türkiye, Karadeniz'de sivil gemilere yönelik saldırıların sona erdirilmesini hedefleyen memorandum taslağını Rusya ve Ukrayna'ya iletti. AFP'ye konuşan bir Türk diplomatik kaynak, Ankara'nın iki tarafa da metni göndererek Karadeniz'deki saldırılara çözüm aradığını söyledi.
Teklif, 2022'de Türkiye ve BM arabuluculuğunda kurulan tahıl koridoru mekanizmasından esinleniyor ve ticari gemilere yönelik saldırıların arttığı bir dönemde gündeme geliyor.
Girişim, Moskova'nın daha önce Türkiye'nin önerdiği Karadeniz ateşkesi fikrini reddetmesinin ardından geldi. Ankara aynı zamanda Hakan Fidan'ın Rusya ve Ukrayna ile yürüttüğü temaslar üzerinden iki tarafla diplomatik kanalları açık tutuyor.
Türkiye bu hafta Romanya'daki Sea Breeze-2026 Naval Commanders Conference ile Eastern Shield hava ve İHA savunma tatbikatına katılıyor. Türk Deniz Kuvvetleri ise 20-24 Eylül tarihlerinde Karadeniz, Marmara, Ege ve Doğu Akdeniz'de Denizkurdu-I Tatbikatı'nı gerçekleştirecek. 24 Eylül'de TCG Anadolu'da Seçkin Gözlemci Günü düzenlenecek.
Körfez Güvenliği
Kalın Pakistan güvenlik yönetimiyle görüştü, Mekke Paktı masadaydı
Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT) Başkanı İbrahim Kalın, İslamabad'da Pakistan Savunma Kuvvetleri Komutanı ve Kara Kuvvetleri Komutanı Mareşal Asim Munir ile Servislerarası İstihbarat Teşkilatı (ISI) Başkanı Asim Malik'le görüştü. Kalın, Başbakan Şahbaz Şerif tarafından da kabul edildi.
Türk güvenlik kaynaklarına göre görüşmelerde ABD ve İsrail ile İran arasındaki savaşın bölgesel etkileri, Yemen-Suudi Arabistan gerilimi ve Mekke Ortak Savunma Anlaşması, diğer adıyla Mekke Paktı, ele alındı.
MSB, anlaşmanın savunma ve ortak caydırıcılık anlayışına dayandığını, üçüncü bir ülkeye yönelmediğini ve tarafların diğer ülkelerle mevcut ilişkilerinin yerine geçmediğini açıkladı.
Üçlü yapının kurumsallaşması sürüyor. Pakistan'ın Suudi Arabistan'la mevcut ikili savunma düzenlemeleri ise ayrı bir çerçevede yürütülüyor. Paktın parlamenter ve kurumsal uygulama süreci henüz tamamlanmış değil.
Türkiye-ABD
Erdoğan-Trump görüşmesi New York için kesinleşti
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, gelecek hafta BM Genel Kurulu üst düzey haftası kapsamında New York'ta ABD Başkanı Donald Trump ile görüşecek. Açıklamayı ABD'nin Ankara Büyükelçisi Tom Barrack yaptı. Görüşmenin tarihi ve gündemi henüz açıklanmadı.
Erdoğan ile Trump son olarak 7-8 Temmuz'da Ankara'da düzenlenen NATO Zirvesi sırasında bir araya gelmiş, F-35 dosyası ile Türkiye'ye yönelik ABD yaptırımları görüşmede gündeme gelmişti.
Erdoğan ile Yunanistan Başbakanı Kyriakos Mitsotakis arasında New York'ta şu aşamada planlanmış bir görüşme bulunmuyor. Mitsotakis ise perşembe günü böyle bir görüşmenin gerçekleşme ihtimalini dışlamadığını söyledi.
Ekonomi
Fon temerrütlerinin ardından Borsa İstanbul sert düştü, likidite tedbirleri geldi
Türk yatırım fonlarında geri alım ödemelerinde yaşanan temerrütlerin ardından Borsa İstanbul çarşamba günü sert satış gördü. BIST 100 endeksi gün içinde yüzde 6'nın üzerinde geriledi, devre kesici çalıştı ve günü yüzde 5,54 kayıpla 13.122,58 puandan tamamladı.
Pusula Portföy, yönettiği bazı fonlarda geri alım ödemelerinde temerrüt yaşandığını Kamuyu Aydınlatma Platformu'na (KAP) bildirdi. Tera Portföy'ün kendi fonlarında da ayrı ödeme sorunları ortaya çıktı ve bazı ürünlerde geri alım koşulları değiştirildi. Tera Grubu'nun Pusula'yı devralma işlemi ise henüz hukuken tamamlanmış değil.
Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek başkanlığındaki Finansal İstikrar Komitesi perşembe sabahı toplandı. Komite, sorunun sınırlı sayıdaki portföy yönetim şirketinin bazı fonlarında yoğunlaştığını ve Borsa İstanbul açısından temel ya da yapısal bir risk oluşturmadığını açıkladı.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), ihtiyaç halinde bir hafta vadeli repo fonlamasını artıracağını, bankaların bankalararası para piyasasındaki borçlanma limitlerini güncelleyeceğini ve teminat iskonto oranlarını düşüreceğini duyurdu.
Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) da ayrı piyasa bozucu eylem soruşturmaları kapsamında işlem yasakları ve başka tedbirler aldı. Reuters, durdurma ve tasfiye kararlarından etkilenen fonların büyüklüğünü yaklaşık 891 milyar TL, yatırımcı sayısını ise yaklaşık 353 bin olarak verdi.
Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (EBRD), Türkiye için 2026 büyüme tahminini yüzde 4'ten yüzde 3,5'e düşürdü. Banka, yüksek enerji ithalatı, kalıcı enflasyon ve Orta Doğu'daki savaşın turizm ile imalat tedarik zincirlerine etkilerini gerekçe gösterdi.
Hürmüz ve Körfez Enerjisi
Hürmüz'den geçen ticari gemi sayısı üçe düştü
Çarşamba günü Hürmüz Boğazı'ndan geçtiği tespit edilen ticari gemi sayısı yalnızca üç oldu. Bir gün önce 12 gemi geçerken, son 10 günlük ortalama yaklaşık 17 seviyesindeydi. Otomatik Tanımlama Sistemi (AIS) vericilerini kapatarak geçiş yapan gemiler bu sayılara dahil olmayabilir.
Suudi Arabistan'ın Doğu-Batı Petrol Boru Hattı'ndaki hasarın da ilk açıklamalardan daha geniş olduğu ortaya çıktı. Uydu görüntüleri ve sektör kaynakları üç pompa istasyonunun vurulduğunu gösteriyor. Tam onarımın beş ila altı hafta sürebileceği, bazı bölümlerde akışın daha erken başlayabileceği belirtiliyor.
Saudi Aramco, Umman'ın Sohar açıklarında gemiden gemiye ham petrol transferi yoluyla ek yükleme imkanı sunuyor.
TCMB de bölgedeki enerji şokunu enflasyon değerlendirmesine dahil etti. Bankanın 10 Eylül tarihli Para Politikası Kurulu toplantısının perşembe günü yayımlanan özetinde, jeopolitik gelişmelere bağlı yüksek ve oynak enerji fiyatlarının enerji arzı, lojistik ve ulaştırma maliyetleri üzerinden enflasyon üzerinde yukarı yönlü risk oluşturduğu belirtildi.
ABD Yaptırımları
Rusya-İran yaptırım paketi Trump'a gitti
ABD Temsilciler Meclisi, H.R. 5334 sayılı Lindsey O. Graham Sanctioning Russia and Iran Act için Senato değişikliklerini 159'a karşı 262 oyla kabul etti. Tasarı böylece Başkan Donald Trump'ın önüne gitti.
Türkiye, Çin, Hindistan, Azerbaycan ve bazı diğer ülkeleri açıkça ilk tarife hedefleri arasına yazacak değişiklik önerisi Temsilciler Meclisi İçtüzük Komitesi'nde 3'e karşı 7 oyla reddedildi. Daha geniş ikincil tarife mekanizmasını metinden çıkarmayı amaçlayan ayrı öneri de aynı oy dağılımıyla kabul edilmedi.
Nihai Kongre metninde Türkiye sabit bir hedef ülke olarak adlandırılmıyor. Tasarı yine de yeni Rus petrolü veya doğal gazı alımlarını sürdüren ve önceki 12 aylık dönemde Rus petrolü ya da gazının en büyük beş ithalatçısı arasında yer alan ülkelere yönelik bir tarife mekanizması içeriyor. Trump'ın yasayı imzalaması halinde Türkiye'ye yönelik olası bir uygulama, daha sonraki ABD değerlendirmelerine ve metindeki istisnaların nasıl uygulanacağına bağlı olacak.
Paket, İran Yaptırımlar Yasası'nın süresini de 2031'e kadar uzatıyor.
Türk Dünyası
TDT güvenlik konseyi sekreterleri Ankara zirvesi öncesinde Bakü'de buluştu
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) üyesi ülkelerin güvenlik konseyi sekreterleri perşembe günü Bakü'de beşinci kez bir araya geldi. Türkiye'yi Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreteri Okay Memiş temsil etti. KKTC Başbakanı'nın danışmanı Mehmet Ağa da toplantıya katıldı.
Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev terörizm, organize suç, uyuşturucu kaçakçılığı, hibrit tehditler, siber güvenlik ve kritik altyapıların korunması alanlarında daha yakın işbirliği çağrısı yaptı. Aliyev, güvenlik kurumları arasındaki koordinasyonun "ortak güvenlik mimarisinin" oluşmasına katkı sağladığını söyledi.
Toplantıda karşılıklı savunma yükümlülüğü doğuran bir karar açıklanmadı.
Güvenlik başlığı, 30 Ekim'de Ankara'da yapılacak zirveye uzanan entegrasyon sürecinin parçalarından biri. Kurumsal işbirliği, polis mekanizmaları, ticaret, dijital sistemler ve eğitim alanındaki çalışmalar askeri entegrasyona göre daha ileri bir aşamada bulunuyor.
Türkiye
Uçum: Öcalan silahsızlanma alt komisyonunda rol alacak
Cumhurbaşkanı Başdanışmanı ve Cumhurbaşkanlığı Hukuk Politikaları Kurulu Başkanvekili Mehmet Uçum, Abdullah Öcalan'ın Silahsızlanma ve Stratejik Koordinasyon Alt Komisyonu kapsamında rol alacağını söyledi.
Uçum ayrıca Milli Güvenlik Kurulu'nun (MGK) silahsızlanma sürecine ilişkin değerlendirmesinin ekim ya da kasım ayında yapılmasını beklediğini belirtti.
Öcalan'ın rolüne ilişkin bilgi Uçum'un açıklamasına dayanıyor; ayrı bir kurumsal görevlendirme kararı kamuoyuna açıklanmış değil.
Uçum, 16 Nisan 2028 seçim senaryosunu gündeme getirdi
Uçum, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin (TBMM) en az 360 milletvekilinin oyuyla seçimlerin yenilenmesine karar vermesi halinde cumhurbaşkanlığı ve milletvekili seçimlerinin 16 Nisan 2028'de yapılabileceğini söyledi.
Cumhurbaşkanının ikinci döneminde TBMM tarafından alınacak böyle bir yenileme kararı, Anayasa'nın 116'ncı maddesi uyarınca Erdoğan'ın bir kez daha aday olabilmesine imkan tanıyor.
Uçum, 2017 anayasa referandumunun yıl dönümü olan 16 Nisan'ı olası tarih olarak gösterdi ve Erdoğan'ın son kez cumhurbaşkanı adayı olacağını söyledi. Resmen ilan edilmiş bir seçim tarihi bulunmuyor. AK Parti Sözcüsü Ömer Çelik de hafta başında Türkiye'nin gündeminde şu anda seçim olmadığını açıklamıştı.
Lübnan
Paris'te UNIFIL sonrası güvenlik düzeni görüşüldü
Avrupalı ve Arap askeri yetkililer, Birleşmiş Milletler Lübnan Geçici Görev Gücü'nün (UNIFIL) görev süresinin 2026 sonunda tamamlanmasının ardından güney Lübnan'da kurulabilecek güvenlik düzenlemelerini görüşmek üzere Paris'te bir araya geldi.
Gündemde Lübnan Silahlı Kuvvetleri'ne eğitim, teçhizat, istihbarat ve askeri danışmanlık alanlarında uluslararası ya da Avrupa merkezli destek sağlanmasına yönelik seçenekler bulunuyor.
Türkiye, UNIFIL'e katkı sağlayan ülkeler arasında. Cumhurbaşkanı Erdoğan da Lübnan Cumhurbaşkanı Joseph Aoun'un 30 Temmuz'daki Ankara ziyareti sırasında, mevcut uluslararası gücün çekilmesinin ardından Lübnan'ın güvenliğini ve egemenliğini destekleyecek girişimlerde Türkiye'nin yer almak istediğini söylemişti.
Balkanlar
Thaçi'ye Kosova savaş suçları davasında 25 yıl hapis
Lahey'deki Kosova Uzman Daireleri, eski Kosova Cumhurbaşkanı Hashim Thaçi'yi cinayet, işkence, zalimane muamele ve keyfi alıkoymayı içeren savaş suçlarından suçlu bularak 25 yıl hapis cezasına çarptırdı.
Jakup Krasniqi 25 yıl, Kadri Veseli 18 yıl, Rexhep Selimi ise 13 yıl hapis cezası aldı. Dört sanık da insanlığa karşı suçlamalardan beraat etti. Kararlar temyize açık.
Mahkeme, yargılamanın Kosova Kurtuluş Ordusu'nun (UÇK) ya da Kosova'nın bağımsızlık mücadelesinin meşruiyetini değil, sanıkların bireysel cezai sorumluluğunu ele aldığını vurguladı. Kosova Birinci Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri ve Diaspora Bakanı Glauk Konjufca kararı adaletsiz ve hak edilmemiş olarak nitelendirdi.
Bosphorus News Okuması
Kıbrıs dosyasında BM Genel Kurulu haftasına ilişkin beklenti artık daha net: yeni bir 3+1 ya da 5+1 toplantısı yapılmayacak. Erhürman ve Hristodulidis New York'a ayrı temaslarla gidecek ve bir sonraki genişletilmiş formatın önünü açacak koşulların oluşup oluşmadığı bu görüşmelerden sonra yeniden değerlendirilecek. Meis ve Kıbrıs-Lübnan kablosu tartışmaları ise çözüm sürecinin dışında, antlaşmalar ve deniz yetki alanları üzerinden yürüyen hukuki anlaşmazlıkların canlı kaldığını hatırlatıyor.
Karadeniz'de Ankara bu kez yazılı bir metni Moskova ve Kiev'e iletti. Memorandum, sivil gemilere yönelik saldırıları durdurmayı ve 2022 tahıl koridorundan kalan tecrübeyi yeni bir güvenlik düzenine taşımayı amaçlıyor. Aynı haftadaki Sea Breeze, Eastern Shield ve Denizkurdu-I faaliyetleri Türkiye'nin askeri takvimini gösteriyor; memorandum ise ayrı bir diplomatik girişim.
İslamabad ve Bakü'deki gelişmeler aynı güvenlik modeline dayanmıyor. Mekke Paktı bir saldırının üç ülkeden birine yönelmesini diğerlerine de yapılmış sayan ortak savunma hükmü içeriyor ve şimdi bunun kurumsal mekanizmaları kuruluyor. TDT'de ise güvenlik kurumları arasındaki koordinasyon genişliyor, ancak Bakü toplantısından karşılıklı savunma yükümlülüğü çıkmadı.
Washington hattı gelecek haftanın diplomatik gündemini şimdiden şekillendiriyor. Erdoğan-Trump görüşmesi kesinleşti. Kongre de Rusya-İran yaptırım paketini Trump'a gönderdi; Türkiye nihai metinde adı açıkça yazılmış başlangıç hedeflerinden biri değil, ancak Rus enerji ithalatına bağlı daha geniş mekanizmanın Türkiye açısından ne ifade edeceği uygulama kararlarına bağlı kalacak.
İçeride fon geri alım ödemelerindeki aksama, TCMB ve diğer finans otoritelerini likidite adımlarına yöneltti. Aynı gün Hürmüz'deki düşük gemi trafiği ve Suudi Arabistan'ın alternatif petrol hattındaki hasar enerji maliyetlerine ilişkin riski canlı tuttu. TCMB'nin son değerlendirmesi, bölgedeki enerji şokunun artık doğrudan enflasyon görünümünün bir parçası olduğunu ortaya koyuyor.
Paris'teki toplantı UNIFIL görevi sona ermeden sonrasına ilişkin güvenlik düzeninin tartışılmaya başlandığını ortaya koydu. Ankara bu dönemde yer almak istediğini temmuz ayında açıkça ilan etmişti. Kosova'da ise Lahey kararı, UÇK'nın siyasi meşruiyetine hükmetmek yerine dört eski komutanın bireysel cezai sorumluluğuna ilişkin ağır cezalarla sonuçlandı.
Kaynaklar: Birleşmiş Milletler, Kıbrıs Türk liderliğinin resmi açıklamaları, Türkiye Milli Savunma Bakanlığı, Yunanistan Dışişleri Bakanlığı, Kıbrıs Cumhuriyeti Enerji, Ticaret ve Sanayi Bakanlığı, BM Dijital Kütüphanesi, Pakistan Dışişleri Bakanlığı, KAP, Hazine ve Maliye Bakanlığı, TCMB, SPK, EBRD, ABD Temsilciler Meclisi kayıtları ve İçtüzük Komitesi, Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı, Kosova Uzman Daireleri, Reuters, AFP, Anadolu Ajansı, Bosphorus News incelemesi ve haberciliği.
Dünün brifingi: Doğu Akdeniz Stratejik Brifingi | 16 Eylül 2026